આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૩૪ / ૪૭
બગીચામાં બાળકોનું ઉંચક-નીચક જોયું છે? એક છેડો આકાશ તરફ જાય, તો બીજો છેડો આપોઆપ જમીન અડકે. બંને છેડા એકસાથે ક્યારેય ટોચ પર ન રહી શકે. આ ભૌતિક સત્ય છે, પણ આપણું મગજ જિંદગીમાં આ સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતું. આને 'સી-સો મોડેલ' કહેવાય છે.
ભીડ પાસે બુદ્ધિ હોય છે, એ વાત અડધી સાચી છે. બજારમાં ઊભેલા સો અજાણ્યા લોકો ભેગા થઈને ગાયનું વજન બરાબર અંદાજી શકે, પણ કંપનીનું ભવિષ્ય કે પાકનો ભાવ નક્કી ન કરી શકે. આખી દુનિયાનો અભિપ્રાય માગવા જશો તો સરેરાશ કચરો જ હાથ લાગશે.
દરેક વિકલ્પને વિગતવાર ચકાસવા બેસો તો જિંદગી ટૂંકી પડે. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન અને મગજ બંને એક જ મુશ્કેલી વેઠે છે: વિકલ્પો લાખો છે અને સમય મર્યાદિત છે. જ્યારે આખો ડેટા તપાસવો અશક્ય હોય, ત્યારે આપણે અમુક નિયમો કે શોર્ટકટ્સ ઘડી કાઢીએ છીએ.
માણસ પોતાની જાત પર સૌથી વધુ જૂઠું બોલે છે. 'કાલે સવારે હું પાંચ વાગ્યે ઊઠીશ' અથવા 'આ મહિને એક પણ રૂપિયો શેરબજારમાં નહીં નાખું.' આ બધા સંકલ્પો કાગળની હોડી જેવા હોય છે. થોડા જ કલાકોમાં ડૂબી જાય છે.
તમે કોણ છો? આ સવાલનો જવાબ જો તમે એક જ વાક્યમાં આપી શકતા હો, તો તમે માનસિક રીતે ખતરામાં છો. તમે માત્ર એક કંપનીના મેનેજર છો, કે પછી એક પુત્ર, એક વાચક, વીકએન્ડમાં ક્રિકેટ રમતા બોલર અને રસોઈના શોખીન પણ છો?
સવારના પહોરમાં માણસ ઋષિમુનિ જેવો શાંત હોય છે. સાંજ પડતાં સુધીમાં એ રાક્ષસ કેમ બની જાય છે? કારણ સરળ છે: આત્મસંયમ એ કોઈ અખૂટ કુવો નથી, પણ બેટરી જેવો મર્યાદિત જથ્થો છે.
માણસ પોતાની અંદર એક જ સમયે ત્રણ અલગ-અલગ વ્યક્તિઓને લઈને જીવે છે. પહેલો છે વાસ્તવિક સ્વ—તમે અત્યારે ખરેખર કેવા છો. બીજો છે આદર્શ સ્વ—તમે જે બનવાના સપનાં જુઓ છો, તમારી આકાંક્ષાઓ.
અરીસો ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતો, પણ માણસનું મગજ અરીસા સામે ઊભા રહીને સતત ફિલ્ટર લગાવે છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને 'સેલ્ફ-એન્હાન્સમેન્ટ ઇફેક્ટ' કહે છે.
માણસ પોતાની અંદર એક અદ્રશ્ય, ક્યારેય ન બદલાતો 'મૂળ તત્વ' કે આત્મા જેવો સાર શોધતો રહે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને સેલ્ફ-એસેન્શિયલિઝમ કહે છે. આપણને વહેમ હોય છે કે આપણું અસલી વ્યક્તિત્વ પથ્થર પર કોતરેલું છે.
માણસ પોતાની જાતથી કંટાળી જાય છે. તેને સતત મોટો થવું છે, પોતાની સીમાઓ બહાર પગ મૂકવો છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને સેલ્ફ-એક્સપાન્શન થિયરી કહે છે. વિચાર સાવ સીધો છે. આપણી અંદર એક મૂળભૂત ભૂખ છે: પોતાની ક્ષમતા, દૃષ્ટિકોણ અને ઓળખને વિસ્તારવાની ભૂખ.
કોઈ વાત સાચી છે કારણ કે એમાં તમારો અંગત ફાયદો છે. આ દલીલ તર્કશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ સદંતર ખોટી છે. સત્યને તમારા નફા કે નુકસાન સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. પણ માણસનું મગજ એટલું પક્ષપાતી છે કે જે બાબત એની તરફેણમાં હોય, એને જ એ પરમ સત્ય માની લે છે.
બીજા માણસને આપણે માણસ તરીકે નહીં, પણ આપણી પોતાની માનસિક જરૂરિયાત પૂરી કરવાના સાધન તરીકે જોઈએ, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘સેલ્ફ-ઑબ્જેક્ટ’ કહે છે. આ કોઈ શારીરિક વસ્તુ નથી. આ એક માનસિક સોદો છે.
માણસ પોતાની જાતને એક જીવંત વ્યક્તિ તરીકે જોવાનું બંધ કરીને બહારની કોઈ ચીજ કે શોપીસ તરીકે જોવા લાગે, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં સેલ્ફ-ઓબ્જેક્ટિફિકેશન કહે છે.
તમે હોશિયાર છો. પણ દુનિયાને એ વાતની ખબર કેમ પડશે? જો તમે જાતે જ ઢોલ પીટો, તો લોકો તમને ઘમંડી અને અહંકારી ગણશે. જો તમે ચૂપચાપ ખૂણામાં બેસીને તમારું કામ કર્યા કરો, તો કોઈ તમારી નોંધ નહીં લે.
જ્યારે માણસો પોતે નક્કી કરે છે કે તેમણે કોઈ સર્વે, ગ્રૂપ કે પ્રક્રિયાનો ભાગ બનવું કે નહીં, ત્યારે પરિણામ ક્યારેય સાચું આવતું નથી. આંકડાશાસ્ત્રમાં આને ‘સેલ્ફ-સિલેક્શન બાયસ’ કહે છે.
અરીસો સાચું બોલે છે, પણ સ્માર્ટફોનનો કેમેરો ખુલ્લેઆમ જુઠ્ઠું બોલે છે. આજના ફોનમાં રહેલા ફિલ્ટર્સ ચહેરાની કરચલીઓ ગાયબ કરી દે છે, નાક પાતળું કરી નાખે છે અને ત્વચાને પ્લાસ્ટિક જેવી ચમકદાર બનાવી દે છે.
કેમેરા પહેલાં દુનિયા જોવા માટે હતો. હવે કેમેરા પોતાની જાતને દુનિયા સામે સાબિત કરવા માટે વપરાય છે. સેલ્ફી સોસાયટી એટલે એવો સામાજિક રોગચાળો જ્યાં માણસ જીવવા કરતાં પોતે કેવો દેખાય છે તેની નકલ કરવામાં વધુ સમય બગાડે છે.
માણસ મૂળભૂત રીતે સ્વાર્થી છે કે પરોપકારી? આ સવાલ સદીઓ જૂનો છે. જીવવિજ્ઞાન કહે છે કે જનીનો સ્વાર્થી હોય છે. તેમનો એકમાત્ર હેતુ પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો છે.
મગજ જ્યારે એક જ નકામા વિચારની ધરી પર ગોળ-ગોળ ફરવા લાગે, ત્યારે તેને દલીલો આપીને શાંત નથી કરી શકાતું. ચિંતાના વમળમાં ફસાયેલો માણસ પોતાની જ વાતોનું વાગોળણ કરતો રહે છે.
કોઈ તમને જાહેરમાં પૂછે કે તમે નિયમ તોડ્યો છે? તમારો તાત્કાલિક જવાબ હશે: ના. માણસ સત્ય બોલવા કરતાં સલામત દેખાવાનું વધુ પસંદ કરે છે.
માણસ અંદરથી અખંડ નથી હોતો. આપણી અંદર એક કરતાં વધુ વ્યક્તિઓ એકસાથે જીવે છે. આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને નિર્ણયશાસ્ત્રમાં આ વિચાર વારંવાર આવે છે: તમે અત્યારે જે છો, અને આવતી કાલે જે બનવાના છો, એ બંને વાસ્તવમાં બે જુદાં પાત્રો છે.
આ કોઈ ધાર્મિક કર્મકાંડ નથી, મનની સાચી કાર્યક્ષમતાનો નકશો છે. સૂત્ર સાવ સરળ છે: જે વસ્તુઓ તમે બદલી શકતા નથી તેને સ્વીકારવાની શાંતિ રાખો, જે બદલી શકો છો તેને બદલવાની હિંમત રાખો, અને સૌથી મહત્ત્વનું—આ બંને વચ્ચેનો ભેદ પારખવાની બુદ્ધિ રાખો.
મગજ આળસુ છે. એ હંમેશાં સૌથી ટૂંકો રસ્તો શોધે છે. જ્યારે તમે કોઈને નવો વિચાર આપવાનું કહો, ત્યારે શરૂઆતના પાંચ-દસ વિચારો સાવ સામાન્ય, બોરિંગ અને અગાઉ વપરાયેલા જ બહાર આવશે. સર્જનાત્મકતાનો અસલી માલ છેલ્લે નીકળે છે.
કોઈ પણ અનુભવ શૂન્યાવકાશમાં બનતો નથી. જીવન હોય કે વાર્તા, આગલો હપતો હંમેશાં પાછલા હપતાના ખભા પર ઊભો રહે છે. આ સિદ્ધાંત કહે છે કે દરેક નવો પ્રસંગ જૂની કડીઓ સાથે ગૂંથાયેલો હોય છે.
આપણા મગજમાં નેતા એટલે હુકમ છોડનારો માણસ. ઊંચી ખુરશી, મોટી કેબિન અને આગળ-પાછળ દોડતા માણસો. સેવક નેતૃત્વ આ આખી રચનાને ઊંધી વાળી દે છે. અહીં નેતા માલિક નથી, સેવક છે. તેનો મૂળ ઉદ્દેશ સત્તા ભોગવવાનો નથી, પણ પોતાની ટીમના લોકોને સફળ બનાવવાનો છે.
કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા કાગળ પર ઉત્તમ દેખાય છે. એન્જિનિયરિંગ હોય, સોફ્ટવેર હોય કે વહીવટી તંત્ર—સિદ્ધાંતો હંમેશા સુંદર લાગે છે. અસલી પ્રશ્ન એ છે કે જ્યારે ગ્રાહક ખરેખર દરવાજો ખખડાવે ત્યારે શું થાય છે? આ ખ્યાલને સર્વિસ ટેસ્ટ કહે છે.
કોઈ જટિલ વિષય પર ચર્ચા શરૂ થાય તે પહેલાં જ એક પક્ષ એવું માની લે કે સાચો જવાબ તો ક્યારનો નક્કી થઈ ચૂક્યો છે. આ માનસિક ભૂલ છે. સામાજિક કે આર્થિક વિવાદો બહુપક્ષીય હોય છે. તેમાં નફા-નુકસાનની વહેંચણી અટપટી હોય છે.
માણસ પોતાની જાતને અરીસામાં જુએ ત્યારે ફક્ત સજ્જન દેખાય છે. એ એનો સભાન અહંકાર છે. પણ એ જ શરીર પાછળ એક લાંબો પડછાયો છુપાયેલો છે, જેને મનોવિજ્ઞાન 'શેડો સેલ્ફ' કહે છે.
તમે હોટેલનો રૂમ બુક કરો છો, એરપોર્ટ પર બોર્ડિંગ પાસ જાતે પ્રિન્ટ કરો છો અને સુપરમાર્કેટમાં જાતે જ બારકોડ સ્કેન કરીને સામાન પેક કરો છો. કંપનીઓ આને 'સુવિધા' કહે છે. વાસ્તવમાં આ મફત મજૂરી છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને શેડો વર્ક કહેવાય છે.
કોઈ ભૂલ થાય ત્યારે સૌથી પહેલું વાક્ય કયું સંભળાય છે? ‘મેં નથી કર્યું.’ પોપ ગાયક શેગીનું વર્ષ ૨૦૦૦નું એક જાણીતું ગીત હતું—‘ઈટ વૉઝન્ટ મી’. સામે પુરાવો હોય તોય માણસ સીધો ઇનકાર કરી દે. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આ માનસિકતાને શેગી કલ્ચર કહે છે.
વિચાર હોવો એક વાત છે, પણ એને અમલમાં મૂકવાની તાકાત હોવી સાવ જુદી વાત છે. ભારતીય દર્શનમાં આ ભેદ બહુ સ્પષ્ટ છે. શિવ એટલે સ્થિર ચેતના, અને શક્તિ એટલે ગતિશીલ ઊર્જા.
સ્ક્રીન પર ઝડપથી આંગળીઓ ઘસવાની ટેવ આપણા મગજનું બંધારણ બદલી રહી છે. આ વાત કોઈ સંતનો ઉપદેશ નથી, વિજ્ઞાનનો દાવો છે.
માણસ જે લાગણીથી સૌથી વધુ ભાગે છે, તેનું નામ શરમ છે. કોઈ આપણી નબળાઈ જોઈ લે, કોઈ આપણી ભૂલ પકડી પાડે કે આપણો દંભ ઉઘાડો પડી જાય, તે ક્ષણે કાળજું સંકોચાઈ જાય છે. શરમ માણસને સાવ નાનો અને લાચાર બનાવી દે છે. પણ આ લાગણીનો એક અજબ વિરોધાભાસ છે.
કોઈપણ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે માણસ બુદ્ધિશાળી હોવાનો દાવો કરે છે, પણ હકીકતમાં એ પોતાની લાગણીઓ અને અફવાઓનો ગુલામ હોય છે. મગજ ઉતાવળિયું છે. એને વહેલી તકે નિષ્કર્ષ પર પહોંચી જવું ગમે છે.
જ્ઞાન મહત્વનું છે કે કાગળનો ટુકડો? દુનિયા મોંએથી જ્ઞાનના ગુણગાન ગાય છે, પણ ખિસ્સું ખોલતી વખતે કાગળ જ જુએ છે. આ વાસ્તવિકતાને અર્થશાસ્ત્રમાં શીપસ્કિન અસર કહે છે. જૂના જમાનામાં પશ્ચિમની યુનિવર્સિટીઓ ઘેટાંના ચામડા પર ડિગ્રી છાપતી.
ઘેટાંનું આખું ટોળું આગળ ચાલતા ઘેટાની પૂંછડી જોઈને મૂંગા મોઢે આગળ વધે છે. આગળ ખાડો છે કે કતલખાનું, કોઈ પૂછતું નથી. ઊંઘમાં ચાલવાની બીમારીને સોમનામ્બ્યુલિઝમ કહેવાય. આ બંને શબ્દોને જોડીને વિચારક સેથ ગોડિને એક શબ્દ આપ્યો: શીપવૉકિંગ.
સલાહ આપવી એ દુનિયાનો સૌથી નફાકારક પણ અંધારાવાળો ધંધો છે. અમેરિકન સોફ્ટવેર વિચારક અને મેનેજમેન્ટ ગુરુ જેરાલ્ડ વાઇનબર્ગે ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તક 'ધ સિક્રેટ્સ ઓફ કન્સલ્ટિંગ'માં કેટલાક અજીબ પણ સો ટકા સાચા નિયમો આપ્યા હતા, જે તેમણે પોતાની પત્ની…
તમે જેને સામાન્ય માનો છો, તે ખરેખર સામાન્ય નથી હોતું. એ માત્ર એટલું જ બતાવે છે કે તમે ક્યારે જન્મ્યા. દરેક નવી પેઢી દુનિયાને જે હાલતમાં જુએ છે, તેને જ મૂળભૂત સત્ય માની લે છે. પાછલી પેઢીએ શું ગુમાવ્યું તે કોઈને યાદ રહેતું નથી.
નવો વિચાર હંમેશાં રોમાંચક લાગે છે. મગજમાં વીજળી ચમકે અને લાગે કે આ વખતે તો ક્રાંતિ થઈ જશે. પણ સમસ્યા વિચાર નથી, સમસ્યા આપણી અસ્થિરતા છે. જે ક્ષણે જૂના કામમાં પરસેવો પાડવાનો વારો આવે, તરત જ મગજ કોઈ નવા, અજાણ્યા વિચાર તરફ દોટ મૂકે છે.
કોઈપણ પ્રોજેક્ટ અનંતકાળ સુધી લંબાવી શકાય છે, જો એને રોકનારી કોઈ કડક તારીખ ન હોય. કામ પૂરું કરવા માટે સૌથી મોટો દુશ્મન કોઈ ભૂલ નથી, પણ પરફેક્શનિઝમનો રોગ છે.
શરૂઆતમાં બધું સોનેરી લાગે છે. નવી સેવા કે નવો પ્રોજેક્ટ માર્કેટમાં આવે ત્યારે ગ્રાહકને રાજા માનવામાં આવે છે. પછી ધીમે ધીમે નફાખોરી શરૂ થાય છે. ખર્ચ ઘટાડવાની લાલચમાં મૂળ ગુણવત્તાનું ગળું ઘોંટી દેવાય છે.
તમે કોઈ કામમાં એવા ડૂબી જાઓ કે સમયનું ભાન ન રહે, ભૂખ-તરસ ભુલાઈ જાય. મનોવિજ્ઞાન આને સારો પ્રવાહ કહે છે. પરંતુ દરેક લીન થઈ જવું કલ્યાણકારી નથી હોતું. જ્યારે તમે મોબાઈલ પર રીલ્સ ઘસ્યા કરો છો, ત્યારે પણ સમય ઊડી જાય છે.
કોઈ પણ પ્રજા કે સમૂહ જ્યારે ભયંકર આંચકામાં હોય, ત્યારે તેની વિચારવાની અને પ્રતિકાર કરવાની તાકાત શૂન્ય થઈ જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક લાચારીનો ફાયદો ઉઠાવીને એવા નિર્ણયો થોપી દેવા, જે સામાન્ય દિવસોમાં લોકો ક્યારેય સ્વીકારે નહીં.
જીવન સીધી રેખામાં ચાલતું નથી. એ અચાનક થપ્પડ મારે છે. મોટા ભાગના લોકો આવી અણધારી ઘટનાઓથી ગભરાઈને કવચ પહેરી લે છે. બહેરા થઈ જાય છે. પણ કેટલાક લોકો વાસ્તવિકતાના આ અણધાર્યા આંચકાઓ સામે સંપૂર્ણ ખુલ્લા રહે છે.
એક જૂની વાર્તા છે. બૂટ બનાવતી કંપની બે સેલ્સમેનને એક દૂરના ટાપુ પર મોકલે છે. તપાસ એ કરવાની હતી કે ત્યાં નવો ધંધો જામશે કે નહીં. પહેલો સેલ્સમેન પહોંચીને હેડ ઓફિસમાં તાર મોકલે છે: ‘અહીં કોઈ ભવિષ્ય નથી. કોઈ બૂટ પહેરતું જ નથી.
ખિસ્સામાંથી પહેલો રૂપિયો બહાર કઢાવવો સૌથી અઘરો છે. એક વાર ગ્રાહક કશુંક ખરીદી લે, પછી તેનો માનસિક અવરોધ તૂટી જાય છે. ત્યાર પછીની બીજી અને ત્રીજી ખરીદી એ સાવ બિનજરૂરી હોવા છતાં, તે એક ઝાટકે કરી નાખે છે.
શોટગનમાંથી છરા છૂટે ત્યારે તે કોઈ એક ચોક્કસ બિંદુ પર વાગતા નથી. એ આકાશમાં ફેલાઈ જાય છે. આશા માત્ર એટલી હોય છે કે આડેધડ ઊડતા સો છરામાંથી કોઈ એક તો પંખીને અડી જશે. નિર્ણય લેવાની કે કામ કઢાવવાની દુનિયામાં આને 'શોટગન પદ્ધતિ' કહે છે.
કિંમત એ જ રહે છે, પણ પેકેટમાંથી માલ ઓછો થઈ જાય છે. અર્થશાસ્ત્રની આ સૌથી ચાલાક અને અદ્રશ્ય ચોરીનું નામ છે શ્રિંકફ્લેશન. સામાન્ય ફુગાવામાં ભાવ વધે છે અને ગ્રાહક તરત બરાડા પાડે છે. વેપારીઓ આ જાણે છે. એટલે એમણે બીજો રસ્તો શોધ્યો.
વિશ્વ ભૌગોલિક રીતે નાનું નથી થયું, આપણી પહોંચ ઝડપી બની ગઈ છે. આ ઘટનાને ભૂગોળ અને સમાજશાસ્ત્રમાં 'શ્રિંકિંગ વર્લ્ડ' કહે છે.
બીમારી માત્ર શરીરમાં થતો બગાડ નથી. એ સમાજમાં મળતો એક વિશિષ્ટ હોદ્દો પણ છે. જ્યારે તમે બીમાર પડો છો, ત્યારે સમાજ તમને રોજિંદી ફરજોમાંથી કામચલાઉ મુક્તિ આપે છે. ઓફિસ જવાની જરૂર નથી, ઘરકામ કરવાનું નથી, મહેમાનો સામે હસવાનું નથી.