કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૨૪ / ૫૩
શરીર હલાવ્યા વગર મગજમાં આખી ક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવું એટલે મેન્ટલ પ્રેક્ટિસ. આંખો બંધ કરીને દરેક હલનચલન, દરેક નિર્ણય અને દરેક પરિણામની કલ્પના કરવી. આ કોઈ પોઝિટિવ થિંકિંગની સસ્તી ટીપ નથી.
વોલ સ્ટ્રીટ પર નફો માપવા માટે એક જૂનો ગણિતનો નિયમ છે—શાર્પ રેશિયો. તમે લીધેલા જોખમ સામે તમને કેટલું વળતર મળ્યું? ટ્રેડિંગ સાયકોલોજિસ્ટ બ્રેટ સ્ટીનબાર્ગરે આ ફાઇનાન્સિયલ વિચારને મગજના ચોપડામાં ઉતાર્યો. એમણે શબ્દ આપ્યો: મેન્ટલ શાર્પ રેશિયો.
ગાજર અને લાકડીની જૂની વાત આપણે જાણીએ છીએ. કામ કઢાવવા માટે કાં તો લાલચ આપો અથવા મારવાની ધમકી આપો. બહારની લાકડી દેખાય છે, પણ એક લાકડી આપણા ખોપરીના અંદરના ભાગમાં સંતાયેલી હોય છે. એ છે માનસિક દંડો.
કોઈ પુસ્તક કે સેમિનાર જે નથી શીખવી શકતા, તે અનુભવી માણસની સોબત શીખવી દે છે. આ કોઈ સત્તાવાર વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી કે કોઈ એક ચોક્કસ લેખકે ઘડેલો શબ્દ નથી.
કામ પૂરું કરવા માટે વધારે સમય મળવો એ આશીર્વાદ નથી, ઘણી વાર છટકું હોય છે. જ્યારે કોઈ કામ માટે ડેડલાઇન બહુ લાંબી મળે છે, ત્યારે મગજ તરત માની લે છે કે આ કામ જરૂર બહુ મોટું, અઘરું અને ગંભીર હશે.
કોઈ વસ્તુ વારંવાર સામે આવે એટલે મગજ આપોઆપ તેને પસંદ કરવા લાગે છે. ગુણવત્તામાં કોઈ ચમત્કાર થયો નથી હોતો. તર્ક બદલાયો નથી હોતો. માત્ર આંખ સામેથી પસાર થવાની આવૃત્તિ વધી જાય છે, અને મગજ તેને સલામત માની લે છે.
મગજ વિચિત્ર રીતે પ્રોગ્રામ થયેલું છે. આપણી સામે બે કામ હોય: એક અત્યંત મહત્વનું જેનું પરિણામ મોટું છે, અને બીજું તદ્દન મામૂલી પણ જેની ડેડલાઇન માથે ઝળૂંબી રહી છે. મોટાભાગના માણસો આંખ મીંચીને પેલા મામૂલી કામ પાછળ દોડશે.
કોઈ અગત્યનો નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે કશું જ ન કરવું. સ્થિતિને લાંબો સમય લટકાવી રાખવી. છેલ્લી ઘડી સુધી પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ ન કરવું. આ રાજકીય અને માનસિક આદતને જર્મન ભાષામાં ‘મર્કેલિંગ’ કહે છે.
ચિંતા થવી એ માણસ હોવાની નિશાની છે. પણ ચિંતા થઈ રહી છે એ વાતથી ગભરાઈ જવું એ રોગ છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને મેટા-એન્ઝાઈટી કહે છે. સીધો અર્થ: ચિંતાની ઉપર બેસીને થતી બીજી ચિંતા. પહેલી ચિંતા કુદરતી હોય છે.
સમાજમાં નિયમો માત્ર કાગળ પર લખાવાથી ચાલતા નથી. નિયમ તૂટે ત્યારે શું થાય છે, તેના પર આખી વ્યવસ્થા ટકેલી છે. 'મેટા-નોર્મ' એટલે એવો છૂપો નિયમ જે મૂળ નિયમનું પાલન ન કરાવનાર લોકોને સજા કરે છે.
પ્રાણીશાસ્ત્રમાં 'મેટાક્રોસિસ' એટલે આસપાસના વાતાવરણ મુજબ રંગ બદલવાની શારીરિક ક્ષમતા. કાચિંડો ડાળખી પર બેસે ત્યારે લીલો થઈ જાય અને સૂકા પાંદડા પર જાય ત્યારે કથ્થઈ.
વિચારવું એક સામાન્ય માનવીય ક્રિયા છે, પણ પોતાના જ વિચારવાની પદ્ધતિ વિશે સભાનપણે વિચારવું એ મેટાકોગ્નિશન છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પોતાના મગજ પર એક ત્રીજી આંખ રાખીને જોવું કે તે કેવી રીતે વિચારે છે, ક્યાં અટકે છે અને ક્યારે ભૂલો કરે છે.
જ્યારે પણ કોઈ મોટી આફત આવે ત્યારે સામાન્ય માણસ સીધો હથિયાર લઈને મેદાનમાં કૂદી પડે છે. આ આપણી જૂની આદત છે: સમસ્યા દેખાઈ નથી કે તરત ઉકેલની પટ્ટી ચોંટાડી દીધી. મેટાસ્ટ્રેટેજિક બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ કહે છે કે ઊભા રહો.
માણસ દિવસભર વિચારે છે, પણ પોતે કેવી રીતે વિચારે છે તે જોતો નથી. વિચારવાની આ આંધળી પ્રક્રિયાને બહાર ઊભા રહીને તપાસવી એટલે મેટાથિંકિંગ. સાદી ભાષામાં કહીએ તો વિચાર ઉપર વિચાર કરવો.
આપણું મગજ આંકડા કે યાદીઓ યાદ રાખવા માટે નથી બન્યું. તે રસ્તા, ઓરડા અને જગ્યાઓ યાદ રાખવા માટે કુદરતી રીતે ઘડાયેલું છે. 'મેથડ ઓફ લોસી' અથવા માઇન્ડ પેલેસ એ યાદશક્તિ વધારવાની પ્રાચીન ટેકનિક છે.
જે વસ્તુ માપી ન શકાય, તે સુધારી ન શકાય. પણ અસલી પ્રશ્ન એ છે કે શું માપવું? મોટા ભાગના લોકો આંકડા ભેગા કરવામાં જ બરબાદ થાય છે.
ઉતાવળ એ નિષ્ફળતાની સસ્તી જાહેરાત છે. સંગીતના સાધક પાસે એક નાનકડું યંત્ર હોય છે—મેટ્રોનોમ. એ એક સરખા લયમાં ટક-ટક અવાજ કરે. સંગીતકાર અઘરી ધૂન શીખતી વખતે સીધો ઝડપથી વગાડવા નથી બેસતો. એ મેટ્રોનોમની ગતિ ધીમી રાખે છે. એકદમ ધીમી.
મોટા નકશા તમને રસ્તો બતાવે છે, પણ ખાડા નથી બતાવતા. શહેર ક્યાં પૂરું થાય છે તે જોવું સહેલું છે, પણ કઈ ગલીના કયા વળાંક પર કયો થાંભલો કે બાંકડો છે તે નજર અંદાજ થઈ જાય છે.
આખો દિવસ ઘાંચીના બળદની જેમ ખેંચ્યા પછી રાત્રે આઠ કલાકની ઊંઘ લઈ લેશો એટલે થાક ઊતરી જશે, એ ભ્રમ છે. શરીર અને મગજ આ રીતે કામ નથી કરતા. થાક વ્યાજની જેમ ચડતો રહે છે. જ્યારે બેટરી સાવ શૂન્ય થઈ જાય ત્યારે લાંબી રજાઓ પણ કામ નથી આવતી.
જીવનમાં જોખમ માપવાની કોઈ ફૂટપટ્ટી ખરી? આપણે સામાન્ય રીતે કહીએ છીએ: ‘આમાં બહુ રિસ્ક છે’ અથવા ‘આ તો સાવ સલામત છે’. આ ભાષા અધૂરી છે. ગણિતને ચોક્કસ આંકડો જોઈએ.
કોઈ પણ હરોળમાં વચ્ચે ઊભેલી વસ્તુ માણસની આંખને સૌથી વહેલી વહાલી લાગે છે. આ મગજની આળસ છે. જ્યારે આપણી સામે એક લાઈનમાં પાંચ વિકલ્પો મૂકવામાં આવે, ત્યારે મન સહજ રીતે બંને છેડા છોડીને વચ્ચેના વિકલ્પ પર આંગળી મૂકે છે.
તમે ક્યાં ઊભા છો, તેનો આધાર તમે કઈ ખુરશી પર બેઠા છો તેના પર છે. માણસ પોતાની વિચારધારા કે નૈતિકતા પ્રમાણે બોલતો નથી. એ જે હોદ્દા પર બેસે છે, એ હોદ્દો તેની જીભ નક્કી કરે છે.
કોઈ માણસ વિચિત્ર, વાહિયાત કે અણગમતી વાત બોલે ત્યારે તમારો પહેલો વિચાર શો હોય છે? તમે તરત તેને સુધારવા દોડો છો. મનમાં ચુકાદો આપી દો છો કે આ મૂર્ખ છે. અહીં જ આખો ખેલ બગડે છે.
મિનારી એક કોરિયન ભાજી છે. કાદવ, ગંદી જમીન કે અજાણ્યા જળપ્રવાહની વચ્ચે પણ તે ઉગી નીકળે છે. તેની ખાસિયત એ છે કે પહેલા વર્ષે વાવો ત્યારે તે માંડ જીવે છે, પણ બીજા વર્ષે તે જમીન પર પોતાનો કબ્જો જમાવી લે છે.
તમારા મનમાં શું ચાલે છે તે સામેવાળો આપોઆપ જાણી લેશે એવી અપેક્ષા રાખવી એ મૂર્ખામી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ભ્રમને માઇન્ડ રીડિંગ ઇલ્યુઝન કહે છે. સ્ટેજ પર જાદુગર કે મેન્ટાલિસ્ટ પત્તા ઓળખી બતાવે ત્યારે આપણને મજા પડે છે, કારણ કે એ હાથચાલાકી છે.
માણસ નફો વધારવા કરતાં પોતાનો અફસોસ ઘટાડવા માટે નિર્ણયો લે છે. ભવિષ્યમાં પાછળ ફરીને જોતી વખતે કાળજું ન બળે, બસ એ જ સાયકોલોજી. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, નિર્ણયશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે. ૧૯૫૧માં અમેરિકન આંકડાશાસ્ત્રી લિયોનાર્ડ સેવેજે આ પદ્ધતિ આપી હતી.
જીવન કોઈ રોમેન્ટિક કવિતા નથી કે જેમાં તમે હંમેશાં શ્રેષ્ઠની આશા રાખીને કૂદી પડો. જ્યારે પરિસ્થિતિ અનિશ્ચિત હોય, ત્યારે મહત્તમ નફો મેળવવા કરતાં મોટામાં મોટું નુકસાન અટકાવવું વધુ બુદ્ધિમાનીનું કામ છે.
માણસ સામેવાળાને જોઈને પોતાના નિયમો બદલે છે. આપણે સૌ સાથે એકસરખો વ્યવહાર નથી કરતા. તમે કોની સાથે હાથ મિલાવશો? જે તમારા જેવા જ નિયમો પાળે છે. ગેમ થિયરીમાં આને મિરર હ્યુરિસ્ટિક કહેવાય. આ એક સામાજિક ગણતરી છે.
ડિસ્કો ક્લબની છત પર લટકતો કાચનો દડો જોયો છે? એને પોતાની કોઈ રોશની હોતી નથી. બહારથી જેવો પ્રકાશ પડે, એવા સેંકડો ટુકડા ચારે તરફ ફેંકે છે. 'મિરરબોલ સેલ્ફ' આ જ છે. સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં આપણું વ્યક્તિત્વ મૂળ વગરનું થઈ ગયું છે.
રસોઈ શરૂ કરતા પહેલાં મસાલાના વાડકા લાઈનમાં ગોઠવી દેવા. આ ફ્રેન્ચ શબ્દ છે. અર્થ સાદો છે: બધું જ પોતાની સાચી જગ્યાએ મૂકવું. ફ્રેન્ચ હોટલોના પ્રોફેશનલ રસોડામાં આ માત્ર પદ્ધતિ નથી, કડક ધર્મ છે.
મોટી છલાંગ મારવી હંમેશાં બહાદુરી નથી હોતી, ક્યારેક એ આપઘાત સાબિત થાય છે. માણસ જ્યારે પોતાની ક્ષમતા કે તાલીમ કરતાં અતિશય ઊંચા માહોલમાં પહોંચી જાય ત્યારે તે ચમકતો નથી, પણ કચડાઈ જાય છે. આને મિસમેચ ઇફેક્ટ કહે છે.
મગજ શાંતિથી ઊંઘતું હોય ત્યારે પણ ચોકીદાર જાગતો હોય છે. તમે કોઈ એકધારા અવાજ વચ્ચે બેઠા હોવ અને અચાનક સહેજ જુદો અવાજ આવે, એટલે મગજ તરત ચમકે છે. આ કોઈ વિચારપૂર્વક લીધેલો નિર્ણય નથી. આ એક અચેતન વિદ્યુત-તરંગ છે.
કંપનીના રિસેપ્શન પર કાચની ફ્રેમમાં લટકાવેલું ‘મિશન સ્ટેટમેન્ટ’ કોઈ વાંચતું નથી. એ બે સ્તંભો વચ્ચે ઝૂલતા સફેદ કાગળ જેવું હોય છે—નિષ્પ્રાણ, ભારેખમ અને બોરિંગ. તેનાથી ઊલટું, ‘મિશન નેરેટિવ’ એ જીવતી વાર્તા છે.
લશ્કરમાં માણસ માત્ર બે ગુણોથી મપાય છે: બુદ્ધિ અને આળસ. પ્રુશિયન જનરલ હેલમુથ વોન મોલ્ટકેએ લશ્કરી અફસરોને ચાર ખાનામાં વહેંચ્યા હતા: ચતુર અને મહેનતુ, ચતુર અને આળસુ, મૂર્ખ અને આળસુ, તથા મૂર્ખ અને મહેનતુ. આ મોડેલ માત્ર સૈન્ય પૂરતું સીમિત નથી.
માનવીય સ્વભાવની સૌથી મોટી નબળાઈ છે રાહ જોવાની અણઆવડત. બજાર આ વાત બરાબર સમજે છે. તમે થોડી વાર થોભી શકતા નથી, અને કંપનીઓ તમારી આ જ ઉતાવળમાંથી કરોડો રૂપિયા કમાઈ લે છે.
ખિસ્સામાં રહેલી નોટો વધે એટલે માણસ માને છે કે પોતે અમીર થઈ ગયો. આ માનસિક છેતરપિંડી છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને ‘મની ઇલ્યુઝન’ કહે છે. માણસ રૂપિયાના આંકડાને તેની ખરીદશક્તિ સમજી બેસે છે.
બે સાધુ જંગલના રસ્તે જતા હતા. નદીકિનારે એક યુવતી કાદવ ઓળંગવા લાચાર ઊભી હતી. મોટા સાધુએ તેને તેડીને નદી પાર કરાવી દીધી અને નીચે મૂકી. બંને આગળ ચાલ્યા. કલાકો સુધી બીજો નાનો સાધુ અંદરથી સળગતો રહ્યો.
વેચનાર એક જ હોય ત્યારે આપણે તેને ઈજારો કહીએ છીએ. ખરીદનાર એક જ હોય ત્યારે શું? અર્થશાસ્ત્ર તેને મોનોપ્સની કહે છે. બજારમાં સેંકડો દુકાનદારો માલ વેચવા ઊભા છે, પણ સામે ગ્રાહક માત્ર એક જ શેઠ છે. ખરીદનાર પોતે ભાવ નક્કી કરે છે.
કોઈ એક માણસ, પ્રથા કે પ્રશ્નને આપણે પોતે જ આહાર આપીને એટલો કદાવર બનાવી દઈએ છીએ કે છેવટે આખી વ્યવસ્થા એને સાચવવામાં જ ખપી જાય. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આને 'મોન્સ્ટર મેનેજમેન્ટ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આપણે મોટાભાગે સલામતીના બહાને જીવીએ છીએ. કોઈ નવી જગ્યાએ જવાનું હોય, અજાણ્યા માણસને મળવાનું હોય કે નવો પ્રોજેક્ટ હાથમાં લેવાનો હોય—આપણો પહેલો સહજ પ્રતિભાવ 'ના' હોય છે. 'ના' કહેવું સસ્તું પડે છે.
કાગળ પર ફક્ત કાળા અને સફેદ રંગના બેડોળ ડાઘા હોય. કોઈ સીધી રેખા નહીં, કોઈ સ્પષ્ટ આંખ કે નાક નહીં. છતાં તમારું મગજ ક્ષણવારમાં એ ડાઘાઓમાંથી એક જીવતો ચહેરો ઊભો કરી દે છે. માનવ મનની આ અજીબ ક્ષમતાને 'મુની ફેસ' કહે છે.
મન જ્યારે ગૂંચવાય ત્યારે લાગણીઓ અવાજ વધારે છે અને તર્ક બેસી જાય છે. કોઈ મોટો નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે માણસ અંદરથી વહેંચાઈ જાય છે. આવા સમયે ગણિત કામ આવે છે, પણ આંકડાઓનું નહીં, વિચારોનું. એક કાગળ લો. વચ્ચે ઊભી લીટી દોરો.
સમાજ પોતાની મેળે કોઈ નિયમ નક્કી કરતો નથી. કોઈક આવીને બૂમ પાડે છે કે આ ખોટું છે અને પેલું સાચું છે. આવા માણસને સમાજશાસ્ત્રમાં 'મોરલ એન્ટરપ્રિન્યોર' કહે છે. આ માણસ માત્ર પોતાના નફા માટે નથી લડતો.
નીતિશાસ્ત્ર મોટે ભાગે લાગણીઓનો અખાડો ગણાય છે. કોણ સાચું અને કોણ ખોટું, તેનો ફેંસલો લોકો પોતાના સંસ્કાર કે સ્વાર્થ મુજબ કરે છે. નૈતિક ભૂમિતિ આ અંધાધૂંધી સામે બળવો પોકારે છે. ભૂમિતિના પ્રમેયની જેમ ન્યાયના નિયમો પણ ગણિત જેવા સચોટ હોવા જોઈએ.
માણસને ખરેખર સારો બનવામાં ઓછો રસ છે. લોકોને પોતે સારો છે તેવો દેખાડો કરવામાં અનેકગણો વધુ રસ છે. મનોવિજ્ઞાન આ વૃત્તિને મોરલ હિપોક્રિસી કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય દંભ નથી.
સવારના પહોરમાં મંદિરમાં દાનપેટીમાં પાંચસો રૂપિયા પધરાવ્યા પછી માણસ બપોરે પાનની પિચકારી રસ્તા વચ્ચે મારતા સહેજ પણ અચકાતો નથી. કેમ? કારણ કે એનું મગજ માને છે કે દિવસનો પુણ્યનો ક્વોટા પૂરો થઈ ગયો છે. હવે થોડું પાપ કરવાની કાયદેસર છૂટ મળી ગઈ છે.
આ કોઈ ઊંડી આધ્યાત્મિક ફિલસૂફી નથી, પણ આધુનિક સમાજનો બનાવટી ધર્મ છે. આ વિચાર પાંચ સાદા સ્તંભો પર ટકેલો છે: ઉપર કોઈ ભગવાન છે, એ આપણને સારા માણસ બનવાનું કહે છે, જીવનનો મુખ્ય હેતુ ખુશ અને શાંત રહેવાનો છે, મુશ્કેલી પડે ત્યારે જ ભગવાનને યાદ…
જેટલા વધારે, એટલી વધુ મજા. આ એક જૂની કહેવત છે. પણ આ કહેવત જ્યારે મગજમાં સિદ્ધાંત બનીને બેસી જાય, ત્યારે તેને મોર-ધ-મેરિયર આઉટલૂક કહેવાય છે. આપણને બાળપણથી શીખવવામાં આવે છે કે સંસાધન, લોકો કે વિકલ્પો જેટલા વધુ હોય તેટલું સારું.
નવીનતા આકાશમાંથી સીધી નથી ટપકતી. મોટા ભાગના લોકો માને છે કે નવો વિચાર એટલે કોઈ દૈવી પ્રેરણા. વાહિયાત માન્યતા છે આ. નવો આઈડિયા એટલે જુના ભાગોનું તદ્દન નવું જોડાણ. આ પદ્ધતિને મોર્ફોલોજિકલ થિંકિંગ કહે છે.
આપણે બધા જાણીએ છીએ કે એક દિવસ મરવાનું છે. આ બૌદ્ધિક સત્ય સ્વીકારવામાં કોઈને તકલીફ નથી પડતી. પડોશી ગુજરી જાય ત્યારે આપણે સ્મશાન જઈએ છીએ, લાકડાં બળે છે અને આપણે ચા પીવા નીકળી પડીએ છીએ.