કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૪૧ / ૫૩
કોઈ એક ચોક્કસ લેખકે આ શબ્દ પહેલી વાર વાપર્યો હોય તેવો કોઈ દાખલો નથી. વિચાર તત્વજ્ઞાન અને વ્યવહારિક વિશ્લેષણના સીમાડેથી આવે છે.
કાદવમાં ફસાયેલી ગાડીનું એક્સિલરેટર પૂરેપૂરું દબાવીએ તો પૈડાં વધુ ઝડપથી ફરે છે, પણ ગાડી બહાર નથી નીકળતી. ઊલટાની વધુ ઊંડી ખૂંપે છે. માણસનું મગજ પણ મુશ્કેલીમાં આવું જ કરે છે.
રોકેટને આકાશમાં ઊંચે જવું હોય તો પુષ્કળ બળતણ જોઈએ. પણ મુશ્કેલી એ છે કે બળતણ પોતે ભારે હોય છે. વધારે બળતણ ઉમેરો એટલે રોકેટનું પોતાનું વજન વધી જાય. હવે એ વધારાના વજનને ઊંચકવા માટે વળી પાછું વધારે બળતણ જોઈએ.
નવી પેઢીના મેનેજરો એરકન્ડિશન્ડ કેબિનમાં બેસીને અટપટા ગ્રાફ બનાવે છે. ગ્રાહક શું ઇચ્છે છે તેની લાંબી થિયરીઓ ઘડે છે. પછી પ્રોડક્ટ બજારમાં પછડાય છે ત્યારે આશ્ચર્ય પામે છે. આ રોગનો સીધો, કડવો ઇલાજ એટલે TTYC.
કોઈ તમને કહે કે તમે લાલબત્તી તોડી, અને તમે સામે પૂછો કે 'ગયા અઠવાડિયે તમે નહોતી તોડી?' આને લેટિનમાં 'તુ ક્વોક્વે' કહે છે. ગુજરાતીમાં સાદો અર્થ: 'તું પણ એવો જ છે.' સામેવાળાની દલીલનો જવાબ આપવાને બદલે તેના પોતાના પાપ ગણાવવા બેસી જવું.
મતદાન કરવું એ તાર્કિક રીતે નુકસાનનો સોદો છે. અર્થશાસ્ત્રી ગોર્ડન ટુલોકે પબ્લિક ચોઈસ થિયરીમાં આ વરવી વાસ્તવિકતા સામે મૂકી હતી. ગણિત સાવ સીધું છે. લાખો લોકો મત આપતા હોય ત્યારે તમારા એક વોટથી પરિણામ બદલાઈ જવાની સંભાવના લગભગ શૂન્ય છે.
જ્યારે માણસ પર અછત કે સંકટ ત્રાટકે છે, ત્યારે તેનું મગજ બાકીનું બધું ભૂલી જાય છે. નજર સીધી એક જ બિંદુ પર ચોંટી જાય છે. જેમ અંધારી સુરંગમાં ઘૂસો ત્યારે બહારનું આખું આકાશ ગાયબ થઈ જાય અને માત્ર સામેનો એક નાનો પ્રકાશ દેખાય, બરાબર તેમ.
કોઈ પણ સિસ્ટમમાં ગણતરી કરવાની ક્ષમતા કેટલી છે? આ સવાલ ટેકનોલોજીનો પાયો છે. જો કોઈ નિયમોની વ્યવસ્થા કે પ્રોગ્રામિંગ ભાષા દુનિયાના કોઈપણ કમ્પ્યુટર જેવી જ ગણતરીઓ ઉકેલી શકે, તો તેને ‘ટ્યુરિંગ કમ્પ્લીટ’ કહેવાય.
માનવજાત સદીઓ સુધી પથ્થર અને ચૂનાથી વિશાળ દેવળો ચણતી રહી. એ ભવ્ય ઈમારતો માત્ર છત નહોતી, એક નવી સૃષ્ટિનું પ્રતીક હતી. 'ટ્યુરિંગ્સ કેથેડ્રલ' કોઈ પથ્થરનું મંદિર નથી. એ ડિજિટલ બ્રહ્માંડ છે, જેની ઈંટો શૂન્ય અને એકના બાઈનરી કોડથી બનેલી છે.
કોઈ વિષય ખરેખર શીખવો હોય તો તેનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો એ છે કે તમે બીજાને ભણાવવાનું શરૂ કરો. સાંભળવામાં આ વાત સાદી લાગે છે, પણ મગજ આ રીતે જ કામ કરે છે. જ્યારે તમે ફક્ત વિદ્યાર્થી બનીને ચોપડીઓ વાંચો છો, ત્યારે મગજ આળસુ રહે છે.
તમારા સૌથી મોટા દુશ્મન તમારા ખરાબ વિચારો નથી. તમારા સારા વિચારો છે. માણસ નકામા કામો પાછળ બરબાદ નથી થતો. એ એવાં કામો પાછળ ખપી જાય છે જે સારાં તો છે, પણ સૌથી શ્રેષ્ઠ નથી.
કોઈ તમને ચોરી કરતાં પકડે અને તમે તરત કહો કે પેલો પડોશી પણ ચોર જ છે. આ કોઈ બચાવ નથી. આ માત્ર બાલિશ બહાનું છે. તર્કશાસ્ત્રની ભાષામાં આને 'ટૂ રોંગ્સ ફેલેસી' કહે છે.
ગાડી ચલાવતી વખતે મોટાભાગના લોકો આગળ વાળા વાહનનું અંતર મીટરમાં માપે છે. આ ભૂલ છે. ઝડપ વધે ત્યારે મીટરનું ગણિત ખોટું પડે છે. સાચો માપદંડ અંતર નથી, સમય છે.
તમે માનો છો કે તમે તમારા નિર્ણયો જાતે લો છો? ટીવીની જાહેરાતો, અખબારો કે ઈન્ટરનેટ જોઈને તમે સીધા પ્રભાવિત થઈ જાવ છો? આ ભ્રમ છે. સમાજશાસ્ત્ર કહે છે કે માસ મીડિયા સીધું તમારા મગજમાં વિચારો ઠાલવી શકતું નથી.
આંખ જે જુએ છે, મગજ તેને બે સાવ જુદા રસ્તે પ્રોસેસ કરે છે. એક છે ઓળખવાનો રસ્તો અને બીજો છે ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપવાનો રસ્તો. ન્યુરોસાયન્સમાં આને 'ટુ-સ્ટ્રીમ્સ હાઇપોથિસિસ' કહે છે. તમારી આંખ સામે કંઈક આવ્યું.
કોઈ આંકડો જો અચાનક અતિશય ચમત્કારિક લાગે, તો એ સાચો હોવાની શક્યતા લગભગ શૂન્ય છે. એ ખોટો જ હોવો જોઈએ. આ સીધો અને સણસણતો સિદ્ધાંત છે ટ્વાઇમેનનો નિયમ. જે ડેટા વાંચતાં જ તમને રોમાંચ થાય, આંખો પહોળી થઈ જાય કે છાતી ગજગજ ફૂલે, ત્યાં જ થંભી જવું.
તમે વાસ્તવમાં કોણ છો, એના કરતાં તમારે કેવા હોવું જોઈએ, એનું ભૂત જ્યારે માથા પર સવાર થાય ત્યારે જિંદગી નર્કાગાર બની જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારીને 'ટિરની ઓફ ધ શુડ્સ' કહે છે.
શાળાઓ ગણિત અને ભૂગોળ ગોખાવે છે. કોલેજો ડિગ્રીની પસ્તી વહેંચે છે. પણ આખી જિંદગી જે એક આવડત સૌથી વધુ કામ લાગે છે, તે ક્યાંય અભ્યાસક્રમમાં નથી હોતી. આ ખ્યાલને સેલ્ફ-હેલ્પ અને મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં 'અલ્ટીમેટ લાઈફ સ્કિલ' કહેવામાં આવે છે.
અર્થશાસ્ત્રની જૂની થિયરીઓ માણસને તદ્દન લોભી અને બુદ્ધિશાળી રોબોટ માનતી હતી. આ રોબોટ માત્ર પોતાના નફાનો વિચાર કરે છે. પણ વાસ્તવિક દુનિયામાં માણસ ગણિતથી નહીં, અહંકાર અને ન્યાયની ભાવનાથી ચાલે છે.
મગજ સીધું નકારવાનું શીખીને જન્મતું નથી. મનોવિજ્ઞાની ડેન ગિલ્બર્ટનું સંશોધન સ્પષ્ટ કહે છે: માણસ જે સાંભળે છે, ક્ષણભર માટે તેને સાચું માની જ લે છે. ત્યારબાદ, જો બુદ્ધિ જાગૃત હોય અને સમય મળે, તો તે માહિતીને ચકાસીને જૂઠી ઠેરવે છે.
મોટા ભાગની ઓફિસોમાં મિટિંગ એ સમયની હત્યા કરવાનું લાઇસન્સ છે. લોકો ખુરશીઓ પર બેસે છે, ચા-કોફી પીવે છે અને પોતાનો અહંકાર સાબિત કરવા લાંબા ભાષણો આપે છે. છેવટે કોઈ નક્કર નિર્ણય વિના સૌ વિખેરાઈ જાય છે.
માણસને ખાતરીપૂર્વક મળતું વળતર બોરિંગ લાગે છે. જો તમે કોઈને કહો કે આ ફાઈલ પતાવવાના રોકડા સો રૂપિયા મળશે, તો એ ધીમેથી કામ કરશે. પણ જો કહો કે કામ પતે પછી સિક્કો ઉછાળીશું, કદાચ પચાસ મળશે કે કદાચ બેસો, તો એનો ઉત્સાહ અચાનક બમણો થઈ જશે.
જિંદગી જ્યારે ચારેય તરફથી હચમચી જાય, ત્યારે માણસ પડી કેમ નથી જતો? કારણ કે તેણે ક્યાંક એક નાનો ખૂણો અકબંધ રાખ્યો હોય છે.
તમે જ્યારે કોઈ વસ્તુને માપવા જાઓ છો, ત્યારે તમારી તપાસ પોતે જ એ પરિસ્થિતિને બદલી નાખે છે. જર્મન ભૌતિકવિજ્ઞાની વર્નર હાઇઝનબર્ગે ૧૯૨૭માં ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ માટે આ નિયમ તારવ્યો હતો.
આંખ ક્યારેય દુનિયાનું સીધું ચિત્ર જોતી નથી. આંખ માત્ર તૂટક માહિતી પકડે છે—પ્રકાશનાં થોડાં કિરણો, પડછાયાઓ અને અસ્પષ્ટ ખૂણા. બાકીનું આખું ચિત્ર મગજ અંદર બેઠાં બેઠાં જાતે દોરી લે છે.
કોઈ નાનો નિર્ણય લેવો હોય તો ગણતરી કામ લાગે છે. શાકભાજી ખરીદવી હોય કે ટ્રેનની ટિકિટ બુક કરવી હોય, સીધો હિસાબ ચાલે. પણ જ્યારે જિંદગીનો કોઈ મહાગૂંચવાડો સામે આવે ત્યારે વધુ પડતો તર્ક લકવો મારી જાય છે.
જે હારે છે તેની તરફ લોકોનું દિલ વળે છે. સામે બળવાન શત્રુ હોય અને એક નબળો માણસ એકલો લડતો હોય ત્યારે આપણને અંદરથી એમ થાય કે આ નાનો માણસ જીતી જાય તો સારું. આ સહાનુભૂતિ માત્ર મનમાં નથી રહેતી, વર્તનમાં ઉતરે છે.
તમે દિવસ પૂરો થતાં પલંગ પર પડો છો ત્યારે અંદરથી ખાલીપો લાગે છે કે સંતોષ? આ સવાલ જ આખી રમત નક્કી કરે છે. 'અનરિગ્રેટ્ટેડ મિનિટ્સ' એટલે દિવસની એવી ક્ષણો, જે વીતી ગયા પછી તમને ક્યારેય એવો વસવસો નથી થતો કે આ સમય બરબાદ થઈ ગયો.
વાર્તા કહેનારો માણસ સાચું જ બોલે છે એવું માની લેવું એ આપણી સૌથી મોટી મૂર્ખામી છે. સાહિત્ય અને સિનેમામાં આ એક જૂની તરકીબ છે: વાર્તા જે પાત્રના મોઢે સંભળાય છે, તે કાં તો જૂઠું બોલે છે, ભ્રમમાં જીવે છે અથવા પોતાના સ્વાર્થ ખાતર હકીકતો છુપાવે…
તમારી તિજોરીમાં સોનાની લગડી પડી હોય પણ તાળું ખોલવાની ચાવી ખોવાઈ ગઈ હોય, તો તમે અમીર નથી. કાગળ પર તમે કરોડપતિ છો, વ્યવહારમાં તમે કંગાળ છો. અણવપરાયેલી સંપત્તિનો આ વિરોધાભાસ છે.
સુખ માણવાની દરેક માણસની એક અદ્રશ્ય ક્ષમતા હોય છે. એનાથી આગળ જતાં જ મગજનો સેફ્ટી વાલ્વ ખૂલી જાય છે. આપણને લાગે છે કે આપણી પ્રગતિ બહારની અડચણોને લીધે અટકે છે, પણ અસલ બ્રેક આપણા મનની અંદર લાગે છે.
પરંપરાગત કંપનીઓ પિરામિડ જેવી હોય છે. ટોચ પર માલિક અથવા સીઈઓ બેસે, વચ્ચે મેનેજરોની ફોજ હોય અને સૌથી નીચે ગ્રાહક સાથે સીધો પનારો પાડતો સામાન્ય કર્મચારી હોય. આ વ્યવસ્થામાં હુકમ ઉપરથી નીચે વહે છે.
કંપનીઓમાં સત્તા હંમેશાં ઉપરથી નીચે તરફ વહે છે. બોસ હુકમ કરે, હાથ નીચેના માણસો પાલન કરે. પરંતુ કોર્પોરેટ જગતમાં એક એવો ખેલાડી હોય છે જે આ દિશા ઊંધી વાળી દે છે. એને અંગ્રેજી મેનેજમેન્ટ પરિભાષામાં ‘અપવર્ડ ઈન્ફ્લુઅન્સર’ કહે છે.
માણસ ક્યારે પૂરા જોશથી કામ કરે છે? માત્ર પગાર વધારવાની લાલચથી નહીં. મનોવૈજ્ઞાનિક વિક્ટર વ્રુમે ૧૯૬૪માં પોતાના પુસ્તક 'વર્ક એન્ડ મોટિવેશન'માં એક સીધું ગણિત આપ્યું.
કંપનીમાં સૌથી કિંમતી માણસ કોણ? મોટા ભાગના નોકરિયાતો માને છે કે જે બોસનો પડતો બોલ ઝીલે, ક્યારેય સામે દલીલ ન કરે અને આપેલું કામ મૂંગા મોઢે પૂરું કરે, તે આદર્શ કર્મચારી છે. પણ વાસ્તવિકતા સાવ ઊલટી છે.
મોટા ભાગના લોકો દર મહિને ફિક્સ રકમની એસઆઇપી ભરીને સંતોષ માની લે છે. તેને કોસ્ટ એવરેજિંગ કહેવાય. પણ બજાર જ્યારે ઊંચું હોય ત્યારે પણ તમે એટલા જ રૂપિયા નાખો છો અને જ્યારે સસ્તું હોય ત્યારે પણ એટલા જ. વેલ્યુ એવરેજિંગ આ આંધળા નિયમને તોડે છે.
મૂલ્ય સર્જવું અને મૂલ્ય ખિસ્સામાં મૂકવું—આ બંને તદ્દન અલગ ખેલ છે. દુનિયામાં મોટાભાગના ભલા માણસો પહેલી બાબતમાં હોંશિયાર હોય છે અને બીજી બાબતમાં શૂન્ય.
બધા જ કામ એકસાથે પતાવવાની લાલચ માણસને દેવાળિયો બનાવી દે છે. ટેબલ પર દસ ફાઈલો પડી હોય ત્યારે કઈ ઉપાડવી? બિઝનેસ મેનેજમેન્ટની દુનિયામાં આ નિર્ણય લેવા માટે એક સાદો નકશો વપરાય છે: મૂલ્ય અને જટિલતાનો આલેખ.
તમે કોણ છો અને તમે જ્યાં કામ કરો છો તે સંસ્થા કેવી છે—આ બે વચ્ચેનો તાલમેલ એટલે ‘વેલ્યુ કોન્ગ્રુઅન્સ’. ગુજરાતીમાં કહો તો મૂલ્યોનો મેળ.
સામસામે બેઠેલી વ્યક્તિ તમારા મનની વાત જાણી ગઈ હોય એવો ભાસ ઊભો કરવો એ એક કળા છે. આ કળાનું એક ખાસ હથિયાર છે: ‘વેનિશિંગ નેગેટિવ ટેકનિક’.
જે આંકડા જોઈને છાતી ફુલાય પણ ગલ્લામાં રૂપિયો ન આવે, એને દેખાડાના આંકડા કહેવાય. આ અંગ્રેજી શબ્દ વેનિટી મેટ્રિક્સનો સીધો અર્થ છે. એરિક રીસે તેમના જાણીતા પુસ્તક 'ધ લીન સ્ટાર્ટઅપ'માં આ ખ્યાલ લોકપ્રિય બનાવ્યો.
એક જ હિલચાલ વારંવાર કરવી એટલે સ્નાયુઓ મજબૂત થવા એ જૂની માન્યતા છે. વિજ્ઞાન સાવ ઊંધું કહે છે. શરીરમાં ઈજા ફક્ત વધારે પડતી મહેનતથી નથી થતી. ખરી સમસ્યા વિવિધતાના અભાવની છે.
મગજને નિયમિત પગાર કરતા આકસ્મિક લોટરી વધુ પાગલ બનાવે છે. કામ કર્યા પછી ઇનામ મળશે જ એ નક્કી હોય, તો ઉત્સાહ મરી જાય છે. પણ ઇનામ ક્યારે મળશે એ નક્કી ન હોય, ત્યારે માણસ ગુલામ બની જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને વેરિએબલ રેશિયો રિવોર્ડ કહે છે.
બધા માણસો એક જ રીતે શીખતા નથી. કોઈને નકશો બતાવો તો જ રસ્તો સમજાય, કોઈને ફક્ત નામ કહો તો યાદ રહી જાય. આ સાદી વાતને પદ્ધતિસરનું માળખું આપવાનું કામ વાર્ક મોડેલે કર્યું.
મોટા ભાગના પ્લાનિંગ પંચવર્ષીય યોજના જેવા મૂર્ખામીભર્યા હોય છે. લોકો એવું માની લે છે કે ભવિષ્ય એક સીધો રસ્તો છે, જ્યાં આજથી પાંચ વર્ષ પછી શું થશે તે અત્યારથી કાગળ પર દોરી શકાય. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આને લીનિયર ચેન્જ કહેવાય.
જૂના જમાનામાં દુનિયા પર રાજ કોનું હતું? જેની પાસે જમીન હતી તેનું. પછી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ આવી. કારખાના, મશીનરી અને મૂડીવાળા ઉદ્યોગપતિઓ માલિક બન્યા. પરંતુ એકવીસમી સદીમાં એક તદ્દન નવો વર્ગ પેદા થયો છે: વેક્ટરિયાલિસ્ટ વર્ગ.
કલ્પના કરો કે તમારે એક આદર્શ સમાજના નિયમો ઘડવાના છે. પણ એક શરત છે: નિયમો બન્યા પછી એ સમાજમાં તમારો જન્મ ક્યાં થશે તે તમને ખબર નથી. તમે અબજોપતિના દીકરા હશો કે રસ્તા પર ભીખ માગતા મજૂરના? તમે સવર્ણ હશો કે દલિત? તંદુરસ્ત હશો કે અંધ?
અમુક અનુભવો શબ્દો કરતાં ઘણા મોટા હોય છે. તમે કોઈ સૂર્યાસ્ત જોયો હોય કે કોઈ વિચિત્ર ચહેરો નિહાળ્યો હોય, તેને મનમાં યાદ રાખવો સહેલો છે. પણ જો કોઈ તરત જ કહે કે 'ચાલ, શબ્દોમાં વર્ણન કર', તો મુશ્કેલી શરૂ થાય છે.
માણસનું મગજ ટેપ રેકોર્ડર નથી. તમે કોઈ લાંબું ભાષણ સાંભળો કે કરાર વાંચો, શબ્દેશબ્દ યાદ નથી રહેતો. મગજ વિગતો ભૂલી જાય છે અને માત્ર સારાંશ પકડી રાખે છે. આ માનસિક મર્યાદાને મનોવિજ્ઞાનમાં વર્બેટિમ ઈફેક્ટ કહે છે.
આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક કે અર્થશાસ્ત્રના પુસ્તકમાંથી સીધો આવતો નથી. પુસ્તકીય સાહિત્યમાં તેનો કોઈ ચોક્કસ શોધક નોંધાયો નથી. પણ આ વિચાર સંગઠનો અને માનવ સંબંધોની એક જૂની વાસ્તવિકતા તરફ આંગળી ચીંધે છે. ઊર્ધ્વ જોડી એટલે કે ‘વર્ટિકલ કપલ’.