કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૭ / ૫૩
કૂતરાને આપણે ઘરમાં પાળીએ છીએ અને ગાય કે બકરાને કાપીને ખાઈ જઈએ છીએ. આ ભેદભાવ કોઈ કુદરતી નિયમ નથી, એક વિચારધારા છે. સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક મેલાની જોયે ૨૦૦૧માં આ માનસિકતાને 'કાર્નિઝમ' નામ આપ્યું.
આપણા મગજમાં ક્યાંય કોઈ એક કેન્દ્રીય કંટ્રોલ રૂમ નથી. આપણે માનીએ છીએ કે આંખ, કાન અને નાક જે જુએ-સાંભળે છે, તે મગજમાં ચાલતા કોઈ આંતરિક સિનેમાના પડદા પર પ્રોજેક્ટ થાય છે અને અંદર બેઠેલો કોઈ 'હું' તે તમાશો જોઈને નિર્ણયો લે છે.
હિસાબના ચોપડા સાચવનારા અને ભવિષ્યની દિશા બતાવનારા માણસમાં આસમાન-જમીનનો ફરક હોય છે. કોર્પોરેટ અને એકાઉન્ટિંગ જગતમાં 'ક્લાયન્ટ એડવાઇઝરી સર્વિસીસ' એટલે કે સીએએસનો વડો આ ફરક સાબિત કરે છે. આ કોઈ સામાન્ય મુનીમ નથી.
કોઈ સામ્રાજ્ય કે મોટી કંપની એક જ દિવસમાં તૂટી પડતી નથી. તેનો વિનાશ ધીમો, કંટાળાજનક અને અંદરથી હોય છે. જીવવિજ્ઞાનમાં શરીર જ્યારે ભૂખમરામાં પોતાના જ સ્નાયુઓ ખાઈને જીવે, તેને કેટાબોલિઝમ કહે છે.
કોઈ એક વ્યક્તિ કે સરકાર આખી દુનિયા ચલાવી શકતી નથી. બજાર કોઈ એક ધ્યેય માટે કામ કરતું નથી. અર્થશાસ્ત્રી ફ્રેડરિક હાયકે ૧૯૭૦ના દાયકામાં આ વ્યવસ્થા માટે 'કેટાલેક્સી' શબ્દ લોકપ્રિય બનાવ્યો.
સ્ક્રીન પર લોહી વહેતું જોઈને માણસ શાંત થાય છે કે વધુ હિંસક બને છે? કેથાર્સિસ સિદ્ધાંત દાવો કરે છે કે કાલ્પનિક હિંસા જોવાથી અંદરનો આક્રોશ બહાર નીકળી જાય છે. મન હળવું થાય છે. ગ્રીક ફિલસૂફ એરિસ્ટોટલે નાટકો વિશે આ વાત કહી હતી.
વિજ્ઞાને જ્યારે કાગળ વગરની ઓફિસોની આગાહી કરી, ત્યારે લોકોએ વધુ કાગળો છાપવાનું શરૂ કર્યું. વીડિયો કોલિંગ આવ્યા પછી મુસાફરી ઘટવાને બદલે વધી ગઈ. ભૌતિકવિજ્ઞાની મિચિયો કાકુએ આ વિરોધાભાસને 'કેવમેન ઇફેક્ટ' નામ આપ્યું.
કોઈ જાણીતા ચહેરાને જોઈને ખુશ થવું સ્વાભાવિક છે. પણ એ ચહેરાને ઈશ્વર માની બેસવું એ માનસિક વિકૃતિ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ તરસ માપવા માટે એક માપદંડ છે: સેલિબ્રિટી વર્શિપ સ્કેલ.
જૂના જમાનામાં સત્તાધીશોને સત્ય દબાવવું હોય ત્યારે અખબારો જપ્ત કરતા. પ્રેસ પર તાળાં મારતા. કલમ છીનવી લેતા. એ સીધી સેન્સરશીપ હતી. આજના ડિજિટલ યુગમાં કોઈ માહિતી છુપાવવાની જરૂર નથી પડતી.
માણસનું મગજ અસલામતીથી ધ્રૂજે છે. ભવિષ્યમાં શું થશે એ કોઈ જાણતું નથી, પણ જે માણસ છાતી ઠોકીને ‘આમ જ થશે’ કહી દે, દુનિયા તેના ચરણોમાં રૂપિયા ઢોળી દે છે. આ માનસિકતાને અર્થશાસ્ત્ર અને બિઝનેસની ભાષામાં સર્ટેનટી પ્રીમિયમ કહે છે.
૨૮ જાન્યુઆરી ૧૯૮૬ના રોજ અમેરિકાનું સ્પેસ શટલ ‘ચેલેન્જર’ ઉડાન ભર્યાની ૭૩ સેકન્ડમાં આકાશમાં ફાટી પડ્યું. સાત અંતરિક્ષ યાત્રીઓ જીવતા સળગી ગયા. તપાસ થઈ ત્યારે બહાર આવ્યું કે અકસ્માત માત્ર એક રબરની ‘ઓ-રિંગ’ તૂટવાથી નહોતો થયો.
મોટા ભાગના માણસો સામેવાળાને ખુશ રાખવામાં જ જિંદગી વેડફી નાખે છે. તેઓ પૂછે છે કે તમને શું ગમશે? તમને શું અનુકૂળ આવશે? આ ખુશામતખોર અભિગમ છે. ચેલેન્જર મોડ બરાબર આનાથી ઊંધું વલણ છે. અહીં તમે સામેવાળાના પૂર્વગ્રહો સામે સવાલ ઉઠાવો છો.
તમે કોઈ લક્ષ્ય નક્કી કરો છો, પણ એ પૂરું થયું કે નહીં તે ખબર ક્યારે પડે? મોટા ભાગની કંપનીઓ અને સરકારો હવાઈ ઘોડા દોડાવે છે: ‘આપણે વધુ કાર્યક્ષમ બનીશું’, ‘શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારીશું’ કે ‘ગ્રાહકોને અદભુત અનુભવ આપીશું’.
વિચાર સારો છે કે ખરાબ, તે જોવાની તસ્દી કોઈ લેતું નથી. વિચાર રજૂ કોણે કર્યો, બધો ખેલ એનો છે. જ્યારે કોઈ યોજના કે દરખાસ્તને તેની પોતાની ગુણવત્તા પર નહીં, પણ તે લાવનાર વ્યક્તિના ભૂતકાળના દબદબા કે વજન પરથી માપવામાં આવે, ત્યારે ‘ચેમ્પિયન બાયસ’…
તમારી વ્યવસ્થા કેટલી મજબૂત છે તે શાંતિના દિવસોમાં ક્યારેય ખબર પડતી નથી. સાચી કસોટી ત્યારે થાય જ્યારે વગર નોટિસે કોઈ મુખ્ય સ્ક્રૂ ઢીલો થઈ જાય. નેટફ્લિક્સના એન્જિનિયરોએ ૨૦૧૧માં એક વિચિત્ર સોફ્ટવેર બનાવ્યું. નામ રાખ્યું કેઓસ મંકી.
તમે જેવા છો તેવા જ રહીને દરેક લડાઈ જીતી શકાતી નથી. સામાન્ય માણસ પાસે ડર, સંકોચ અને ભૂતકાળના પૂર્વગ્રહોનો મોટો કાફલો હોય છે. જ્યારે જીવનમાં મોટી તક આવે ત્યારે આ કાયમી ઓળખ નડી જાય છે. પાત્ર સર્જન એટલે પોતાના માટે એક નવો અલ્ટર-ઇગો ઊભો કરવો.
વાતો કરવી સહેલી છે. સાચું સમજવું અઘરું છે. દુનિયામાં બે પ્રકારનું જ્ઞાન હોય છે: અસલ જ્ઞાન અને ડ્રાઈવરનું જ્ઞાન. અસલ જ્ઞાન એ લોકો પાસે હોય છે જેમણે વર્ષો સુધી લોહી-પરસેવો વહાવ્યો છે, ભૂલો કરી છે અને ઊંડાણપૂર્વક શીખ્યા છે.
તમારી આંખો કેમેરો નથી. મગજ માત્ર બહારની તસવીર ક્લિક કરતું નથી. તે પોતાના પૂર્વગ્રહ ઉમેરે છે. ઈ.સ. ૧૯૯૫માં એમઆઈટીના પ્રોફેસર એડવર્ડ એડલસને એક પ્રખ્યાત ચિત્ર બનાવ્યું. ચેકર્સની રમતનું પાટિયું હતું. કાળા અને સફેદ ચોકઠાં.
જો નાટકના પહેલા અંકમાં દીવાલ પર બંદૂક લટકાવી હોય, તો બીજા કે ત્રીજા અંકમાં એ બંદૂકમાંથી ગોળી છૂટવી જ જોઈએ. જો ગોળી નથી ચલાવવી, તો બંદૂક લટકાવવાનો કોઈ હક નથી. આ કોઈ સૈન્ય સિદ્ધાંત નથી, પણ રશિયન નાટ્યકાર એન્ટન ચેખોવનો ઘડી કાઢેલો અફર નિયમ છે.
ઈંડામાંથી હમણાં જ બહાર નીકળેલા મરઘીના બચ્ચાં નર છે કે માદા, તે નક્કી કરવું વિજ્ઞાન કરતાં જાદુ જેવું લાગે છે. આ બચ્ચાંઓમાં બાહ્ય તફાવત લગભગ અદ્રશ્ય હોય છે. છતાં જાપાનના નિષ્ણાતો સેકન્ડના દસમા ભાગમાં જોઈને ચોક્કસ કહી દેતા કે આ નર છે કે માદા.
એક મરઘી દરરોજ સવારે ખેડૂતને જુએ છે. ખેડૂત આવે છે, વાટકી ભરીને દાણા નાખે છે અને પ્રેમથી પીઠ થાબડે છે. પહેલા દિવસે મરઘી સાવધ હતી. સોમા દિવસે તેનો ભરોસો મજબૂત બન્યો.
જો તમે કોઈ પ્રાણીસંગ્રહાલયના ચિમ્પાન્ઝી સામે ત્રણ કેળાં મૂકો—દરેક પર દુનિયાના વિકાસ વિશેનો એક વિકલ્પ લખ્યો હોય—તો એ વાંદરો આંખો મીંચીને અંદાજે તેત્રીસ ટકા સાચા જવાબો પસંદ કરી લેશે.
આ કોઈ જાણીતો વૈજ્ઞાનિક નિયમ કે માનસશાસ્ત્રનો પ્રસ્થાપિત સિદ્ધાંત નથી. આ શબ્દ કદાચ કોઈ સમકાલીન લેખ, કેસ સ્ટડી અથવા કાલ્પનિક પાત્ર પરથી અનૌપચારિક રીતે વપરાયો છે. તેનો ચોક્કસ ઉદ્ભવ ક્યાંથી થયો તે કળવું મુશ્કેલ છે.
તમે શું ખરીદો છો કે કયો રસ્તો પસંદ કરો છો, એ નિર્ણય તમારો પોતાનો છે એવો તમને વહેમ છે. માણસ સ્વતંત્ર ઇચ્છાશક્તિનો દાવો કરે છે, પણ વાસ્તવમાં તે આસપાસ ગોઠવાયેલા વિકલ્પોનો ગુલામ છે.
માણસ નિર્ણયો લેતી વખતે જેટલો તર્ક વાપરે છે, તેના કરતાં બમણો તર્ક પોતાના લીધેલા નિર્ણયને સાચો સાબિત કરવામાં વાપરે છે.
મન એક જિદ્દી ઘોડો છે. એક વાર ખોટી દિશામાં દોડવા માંડે પછી ખાડામાં જઈને જ અટકે છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષા બાજુ પર મૂકો. સીધી વાત એ છે કે માણસ જ્યારે કોઈ નકારાત્મક લાગણી પકડે છે, ત્યારે તે એમાં ડૂબતો જ જાય છે.
તમે કોણ છો તેની તમને પાકી ખબર છે? જો જવાબ હા હોય, તો તમે કોઈ મોટી સભ્યતાના યુદ્ધ તરફ આગળ વધી રહ્યા છો. જો તમને ખબર નથી કે તમે ખરેખર કોણ છો, તો તમે રોજિંદા કલ્ચર વૉરમાં અટવાયેલા રહેશો. આ છે ચોર-ફાર્ન નિયમ.
વેપાર કે વાટાઘાટમાં માણસ ઘણીવાર સામાવાળાને માત્ર એક આંકડો સમજે છે. ખરીદનાર માટે દુકાનદાર માત્ર માલ વેચનાર છે, અને વેચનાર માટે ગ્રાહક માત્ર પૈસા આપનાર ખિસ્સું.
નવું છે એટલે શ્રેષ્ઠ જ છે અને જૂનું છે એટલે નકામું જ હશે—આ આધુનિક માણસનો સૌથી મોટો વહેમ છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે ભૂતકાળના લોકો આપણી સરખામણીમાં ઓછા બુદ્ધિશાળી હતા, કારણ કે એમની પાસે સ્માર્ટફોન નહોતો કે મોર્ડન મેડિસિન નહોતી.
કોઈ એક વિચાર કે સિદ્ધાંત નથી, પણ આ એક સીધો-સાદો દસ્તાવેજી વ્યવહાર છે. અમેરિકન ગુપ્તચર સંસ્થા સીઆઈએના ઇતિહાસમાં ‘ગ્રાફિક રજિસ્ટર’ એ અસલ તસવીરો, નકશાઓ અને વિઝ્યુઅલ પુરાવાઓનો એક વિશાળ કેન્દ્રીય સંગ્રહ હતો.
કેટલીક મુશ્કેલીઓ સ્પષ્ટ હોય છે. નળ ટપકે છે તો પ્લમ્બર બોલાવો. બિલ ભરવાનું બાકી છે તો પૈસા ચૂકવો. પણ જિંદગીના સૌથી મોટા પ્રશ્નો આવા સીધા નથી હોતા. આ ખ્યાલ આર્નોડ શેવેલિયરે આપ્યો છે.
તમે ઝડપ વધારો છો સમય બચાવવા માટે, પણ દિવસના અંતે સમય ઘટતો જ જાય છે. આ કોઈ માનસિક ભ્રમ નથી, આધુનિક દુનિયાનું એક ક્રૂર ચક્ર છે. જર્મન સમાજશાસ્ત્રી હાર્ટમુટ રોઝાએ આ પ્રક્રિયાને બહુ બારીકાઈથી સમજાવી છે.
તમે શું જાણો છો એના કરતાં તમે શું નથી જાણતા, એ જાણવું વધારે કિંમતી છે. આ વિચાર બહુ સીધો છે. દરેક માણસ પાસે એક ચોક્કસ દાયરો હોય છે. અનુભવ, અભ્યાસ અને કુદરતી આવડતથી બનેલું એક અદૃશ્ય કુંડાળું.
તમે જ્યાંથી દોડવાનું શરૂ કરો છો, ફરી ત્યાં જ આવીને ઊભા રહી જાઓ તેને ચક્રીય તર્કદોષ કહેવાય. આ એક એવી દલીલ છે જેમાં પરિણામ પોતે જ પોતાનો પુરાવો બની બેસે છે.
કોર્પોરેટ જગતમાં ટ્રેનિંગ પાછળ કરોડો રૂપિયા વેડફાય છે. કર્મચારીઓને હોટલમાં બેસાડી પીપીટી બતાવાય, સમોસા ખવડાવાય અને પછી બધા ભૂલી જાય. તાલીમ ખરેખર કામ કરી ગઈ કે માત્ર નાટક હતું?
જ્યારે માણસ કોઈ મોટી મૂંઝવણમાં ફસાય છે, ત્યારે તેને મફત સલાહ આપવા આખી દુનિયા દોડી આવે છે. બધા પાસે તમારું ભવિષ્ય નક્કી કરવાનો નુસખો તૈયાર હોય છે. 'ક્લિયરનેસ કમિટી' આ આખી ઘેટાશાહી સલાહબાજીને માથે ઊંધી પછાડે છે.
ડૉક્ટરની કેબિનમાં સ્વસ્થ માણસો નથી આવતા. ત્યાં માત્ર બીમાર, પીડાતા કે ગંભીર દર્દીઓ જ પગ મૂકે છે. આખો દિવસ રોગગ્રસ્ત ચહેરાઓ જોઈને ડૉક્ટર ધીમે ધીમે એવું માની બેસે છે કે આખી દુનિયા આવી જ લાચાર અને સડેલી છે.
અસાધારણ આવડત હોય, જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા હોય, છતાં પરિણામ સાવ મામૂલી આવે. આ વિરોધાભાસને રાજકીય વિશ્લેષકો ક્લિન્ટન પેરાડોક્સ કહે છે. અમેરિકન પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટનના શાસનકાળ પરથી આ શબ્દ આવ્યો. ક્લિન્ટન પાસે લોકોનાં દિલ જીતવાની ગજબની કળા હતી.
કોઈ પણ કામ પૂરું કરાવવા માટે જ્યારે હુકમ કરવો પડે ત્યારે સત્તાનું સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. સામેવાળો વ્યક્તિ, ખાસ કરીને બાળક, પોતાની સ્વાયત્તતા બચાવવા માટે જિદ્દ પકડે છે. તમે અવાજ મોટો કરો એટલે સામે પ્રતિકાર વધે.
આપણે માની લઈએ છીએ કે જે વ્યક્તિ આપણી સૌથી નજીક છે, તે આપણું મન વગર બોલ્યે વાંચી લે છે. આ ઘમંડ જ મોટા વિવાદોનું મૂળ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને 'ક્લોઝનેસ-કમ્યુનિકેશન બાયસ' કહે છે.
અર્થશાસ્ત્રના ચોપડા બહુ વિચિત્ર છે. ત્યાં કુદરતનું કોઈ મૂલ્ય નથી, પણ કચરાનો હિસાબ છે. જો તમે તડકામાં દોરી બાંધીને કપડાં સૂકવો, તો જીડીપીમાં શૂન્ય ઉમેરો થાય છે. દેશની અર્થવ્યવસ્થાને લાગે છે કે કશું બન્યું જ નથી.
અર્થશાસ્ત્રમાં ચીજોના ભાગ પાડવાની એક જૂની રીત છે. હવા બધા માટે મફત છે, જ્યારે બજારનું સફરજન ખરીદો તો જ તમારું બને. પણ આ બેની વચ્ચે એક વિચિત્ર વર્ગ આવે છે, જેને ‘ક્લબ ગુડ્સ’ કહે છે.
કેમેરો ઘટના તરફ ફરે છે, અને સત્તાના નિર્ણયો બદલાઈ જાય છે. આ સીધો ખેલ છે. ચોવીસ કલાક ચાલતી લાઈવ ન્યૂઝ ચેનલો જ્યારે કોઈ એક જ મુદ્દા પર સતત કેમેરા તાકી રાખે, ત્યારે શાસકો કે સંચાલકોને તાત્કાલિક, અવિચારી પગલાં લેવા મજબૂર થવું પડે છે.
બીજાને સલાહ આપવી એ મફતનો ધંધો છે, પણ એનું પરિણામ અણધાર્યું રોકડું આવે છે. જ્યારે તમે કોઈને માર્ગદર્શન આપો છો, ત્યારે ખરેખર તો તમે ખુદને શીખવી રહ્યા હો છો. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને 'કોચ ઇફેક્ટ' કહે છે.
સીધો રસ્તો હંમેશાં શ્રેષ્ઠ હોતો નથી. રોબોટિક્સ વિજ્ઞાનમાં એક મજાનો નિયમ છે: જો અંધારા ઓરડામાં મશીનને એક છેડેથી બીજા છેડે જવું હોય, તો તે વચ્ચેના ખુલ્લા મેદાનમાંથી સીધું દોડવાને બદલે દીવાલની નજીકથી પસાર થશે.
મધ્યકાલીન યુરોપમાં એક લોકપ્રિય કલ્પના હતી. એક એવો કાલ્પનિક દેશ જ્યાં નદીઓમાં દૂધ અને શરાબ વહે છે, આકાશમાંથી તૈયાર શેકેલા પંખીઓ મોંમાં આવીને પડે છે અને કોઈએ તસુભાર પણ કામ કરવું પડતું નથી. આ કાલ્પનિક પ્રદેશનું નામ હતું 'કોકેઇન' (Cockaigne).
અવાજના મહાસાગરમાંથી મન પોતાને ગમતું ટીપું તારવી લે છે. આ માનવીય મગજની અજાયબી છે. સેંકડો લોકો એકસાથે બોલતા હોય, વાસણો અથડાતાં હોય અને સંગીત વાગતું હોય, છતાં તમે સામેવાળાનો ધીમો અવાજ સાંભળી શકો છો.
માણસ એક જ ચહેરે આખી જિંદગી જીવી શકતો નથી. ભાષાનું પણ આવું જ છે. તમે બોસ સામે જે લહેકામાં વાત કરો છો, તે જ લહેકામાં ઘરમાં વહુ સાથે વાત કરી શકાતી નથી.
આપણું મગજ આપમેળે નકારાત્મક બાબતો તરફ ખેંચાય છે. ભીડમાં હસતા દસ ચહેરા હોય તોય નજર પેલા એક ગુસ્સાવાળા મોં પર જ અટકે છે. આ કોઈ સ્વભાવની ખામી નથી, ઉત્ક્રાંતિએ આપેલો પૂર્વગ્રહ છે. આ જાળમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો એટલે કોગ્નિટિવ બાયસ મોડિફિકેશન.
મગજ ઘણીવાર વાસ્તવિકતાનો અરીસો નથી હોતું, પણ મેળામાં મૂકેલો વાંકોચૂંકો કાચ હોય છે. વસ્તુ જેવી છે તેવી દેખાવાને બદલે ચહેરો વિકૃત થઈને દેખાય છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને કોગ્નિટિવ ડિસ્ટોર્શન કહે છે.