કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૫ / ૫૩
મૂડ સારો થશે ત્યારે કામ શરૂ કરીશ—આ માનવજાતનો સૌથી જૂનો અને મોંઘો ભ્રમ છે. વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. ક્રિયા પહેલાં આવે છે, લાગણી પછી જાગે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ સીધા નિયમને 'બિહેવિયરલ એક્ટિવેશન' કહે છે.
કોઈ કામ કે દવા પરિણામ આપે છે કારણ કે એમાં દમ છે, કે પછી માત્ર એટલા માટે કે તમને એના પર અતૂટ ભરોસો છે? આ સવાલ સાદો નથી. માનવ મન જે વાતને સાચી માની લે, શરીર અને સંજોગો એ જ દિશામાં વળવા માંડે છે. આને ‘બિલીફ ઇફેક્ટ’ કહે છે.
તમે દુનિયાને જેવી છે તેવી નથી જોતા. તમે દુનિયાને એવી જુઓ છો જેવા તમારા ચશ્મા છે. હાઈરમ સ્મિથ નામના અમેરિકન લેખકે ૧૯૯૦ના દાયકામાં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. એમણે એક કલ્પના મૂકી: માની લો કે તમારા ચહેરાની બરાબર સામે એક કાચની બારી લટકે છે.
બ્રેઈનવોશિંગ શબ્દ સાંભળતાં જ કોઈ બંધ ઓરડો, ત્રાસ કે તાનાશાહ યાદ આવે. આપણને લાગે છે કે મગજ ધોઈ નાખવું એ માત્ર ગુનો છે. પણ આ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. જો ખોટા વિચારો મગજમાં ઠાંસી શકાય, તો સારા વિચારો કેમ નહીં?
જીવન જ્યારે મોં પર તમાચો મારે ત્યારે બે રસ્તા હોય છે: કણસવું અથવા કંઈક શીખવું. મનોવિજ્ઞાનમાં એક ધારદાર ખ્યાલ છે—બેનિફિટ ફાઇન્ડિંગ.
દુનિયાના આંકડા તમારી મરજી મુજબ નથી ચાલતા. આપણને લાગે છે કે એકથી નવ સુધીના તમામ અંકો કુદરતમાં સરખી વાર દેખાવા જોઈએ. પણ ગણિત જુદું કહે છે.
પ્રતિભા જન્મજાત હોય છે એવો ભ્રમ આપણે સદીઓથી પાળ્યો છે. કોઈ માણસ અસાધારણ કામ કરે એટલે આપણે તેને ‘કુદરતી દેન’ કહીને છૂટી જઈએ છીએ. આ આળસ છે.
રાજા બનવામાં ભલીવાર નથી, વજીર બનવામાં મોજ છે. સત્તાની રમતમાં પહેલો નંબર હંમેશાં બંદૂકની અણી પર હોય છે. તમામ જવાબદારી, અનિદ્રા અને હુમલા તેના માથે પડે છે. 'બીટા મેલ સ્લોટ' એ એવી ઉત્તમ જગા છે જ્યાં તમે સંસ્થા કે જૂથમાં બીજા ક્રમે રહો છો.
સોફ્ટવેરની દુનિયામાં એક શબ્દ છે: બીટા વર્ઝન. પ્રોગ્રામ તૈયાર છે, પણ આખરી નથી. એમાં ત્રુટિઓ હોઈ શકે છે. લોકો વાપરશે, ખામીઓ પકડાશે અને સુધારો થશે. આ વિચાર માત્ર કોડિંગ પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો. આ આખી વિચારસરણી બની ગઈ છે: 'બીટા મેન્ટાલિટી'.
કુદરતી હોનારતમાં ઘર તણાઈ જાય તો માણસ રડીને શાંત થઈ જાય છે. પણ જો સગો ભાઈ દગો કરીને મકાન પચાવી પાડે, તો માણસ જિંદગીભર સળગતો રહે છે. નુકસાન બંનેમાં સરખું જ છે. છતાં પીડા સરખી નથી હોતી.
નવી પ્રોડક્ટ બનાવવી અઘરી છે. પણ જે ચીજ પહેલેથી બજારમાં સોનાની જેમ ચાલે છે, તેનાથી વધુ સારી સાબિત થવું અસંભવ જેવું છે.
એક રૂમમાં સો લોકોને ભેગા કરો. પૂછો: તમારામાંથી કેટલા લોકો સરેરાશ ડ્રાઈવર કરતાં વધુ સારા છે? લગભગ એંસી લોકો હાથ ઊંચો કરશે. ગણિતની દ્રષ્ટિએ આ અશક્ય છે. દરેક વ્યક્તિ સરેરાશ કરતાં ઉપર હોઈ શકે નહીં.
કોઈ એક દિવસ અચાનક ચમત્કાર થશે અને બધું બદલાઈ જશે એવી આશા રાખવી એ આળસુ મગજની નિશાની છે. લોકો ક્રાંતિની રાહ જોતા બેસી રહે છે, પણ વાસ્તવિક દુનિયા નાના અને વ્યવસ્થિત ફેરફારોથી ચાલે છે. આ ખ્યાલ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકની અંગત મિલકત નથી.
બીજાનો પૂર્વગ્રહ આપણને દૂરથી દેખાઈ આવે છે, પોતાનો અરીસામાં પણ દેખાતો નથી. આ માનવીય અહંકારનો સૌથી જૂનો રોગ છે. સામેવાળો માણસ જાતિવાદી છે, સ્વાર્થી છે કે લોભી છે, તેનું પૃથક્કરણ આપણે બે મિનિટમાં કરી નાખીએ છીએ.
માણસ નવું સત્ય શોધવા નીકળતો જ નથી. એ તો માત્ર પોતાના જૂના પૂર્વગ્રહો પર સિક્કો મરાવવા ફાંફા મારે છે. જ્યારે નવી માહિતી સામે આવે ત્યારે આપણું મગજ ન્યાયાધીશ નથી બનતું, વકીલ બની જાય છે.
તમારી આંખો સામે હજારો વસ્તુઓ એકસાથે હાજર હોય છે. મગજ દરેક વિગતને એકસરખો ન્યાય આપી શકતું નથી. ચેતાતંત્રમાં એક ઘમાસાણ યુદ્ધ ચાલે છે. આ યુદ્ધને ન્યુરોસાયન્સમાં બાયસ્ડ-કમ્પીટીશન થિયરી કહે છે.
કોઈ વિશાળ મશીનરી જુઓ. તેમાં એક મહાકાય ચક્ર ફરતું દેખાશે અને તેની બાજુમાં એક નાનકડું ગિયર હશે. આંખ હંમેશાં પેલા વિશાળ પૈડા તરફ ખેંચાય છે. પણ હકીકત એ છે કે એ નાનું પૈડું ન ફરે તો આખું મોટું પૈડું જામ થઈ જાય. આ વિચાર સાદો છે.
માનવ મગજ એક રોટલી, બે ગાય કે દસ રૂપિયા ગણી શકે છે. પણ જ્યારે આંકડાની પાછળ શૂન્યની લાઈન લાગે ત્યારે મગજ શરણાગતિ સ્વીકારી લે છે. લાખો કે કરોડોની સંખ્યા આવે ત્યારે બુદ્ધિ વિચારવાનું બંધ કરી દે છે. આ સ્થિતિને મોટા આંકડાની બહેરાશ કહે છે.
આપણું મગજ નાની સંખ્યાઓ માટે બન્યું છે. દસ ગાયો, પચાસ ઝાડ કે સો માણસોની ટોળી આપણે સહેલાઈથી કલ્પી શકીએ. પણ જ્યારે આંકડો અબજ કે ખર્વમાં પહોંચે, ત્યારે માનવબુદ્ધિ હાથ ઊંચા કરી દે છે.
મશીનને બંધ કરવા માટે એક મોટું લાલ બટન હોય છે. જો રોબોટ પાગલ થઈ જાય, તો માણસ એ બટન દબાવીને તેને અટકાવી શકે. આ કલ્પના સરળ લાગે છે, પણ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના વિજ્ઞાનમાં આ એક ભયાનક પેચિદો કોયડો છે.
કોઈપણ મોટું કામ શરૂ કરતા પહેલા માણસ પૂછે છે: શું કરવું અને કેવી રીતે કરવું? આ ભૂલ છે. સાચો સવાલ એ છે કે 'કેમ કરવું?' આ જ છે બિગ વ્હાય. તમારો અસલ, આંતરિક હેતુ.
જૂનું બધું એક રાતમાં ફેંકી દેવું અને સવારે નવું સામ્રાજ્ય ઊભું કરી દેવું. આ છે બિગ-બેંગ અભિગમ. પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ અને ટેકનોલોજીની દુનિયામાં આ શબ્દ વર્ષોથી વપરાય છે. કોઈ તબક્કાવાર બદલાવ નહીં, કોઈ ટ્રાયલ રન નહીં.
ખિસ્સામાં પડેલી એક નકામી દીવાસળી આપીને કોઈ તમને પેન આપે. પેન બદલામાં ઘડિયાળ મળે અને છેલ્લે ઘડિયાળના બદલામાં આખું ફર્નિચર. આ કોઈ જાદુ નથી. આ પશ્ચિમની એક જૂની સામાજિક રમત છે, જેને 'બિગર ઓર બેટર' કહે છે.
કરોડો રૂપિયાના જટિલ પ્રોજેક્ટ પર દસ મિનિટમાં સહી થઈ જાય છે, પણ ઓફિસના કેન્ટીનમાં ચાના કપ કયા રંગના રાખવા એના પર ત્રણ કલાકની મીટિંગ ચાલે છે. આ મૂર્ખામી નથી, માનસિક રોગચાળો છે.
તમે કામ કેટલું ઉત્તમ કર્યું એના પૈસા નથી મળતા, પણ એ કામ પૂરું કરતાં કેટલી કલાકો બગાડી એના નાણાં મળે છે. આ એક વિચિત્ર છટકું છે. કોર્પોરેટ જગતમાં વકીલો, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ અને કન્સલ્ટન્ટ્સ વર્ષોથી કલાકના હિસાબે ફી વસૂલે છે.
જગત રંગબેરંગી છે, પણ આપણું મગજ માત્ર કાળો કે ધોળો રંગ જ પસંદ કરે છે. કાં તો બધું સાચું, કાં તો બધું ખોટું. કાં તો સંપૂર્ણ સફળતા, કાં તો અંધકારમય નિષ્ફળતા. વિચારવાની આ આત્યંતિક, કટ્ટર માનસિકતાને 'દ્વિમુખી માન્યતાઓ' કહેવાય છે.
દુનિયા રંગબેરંગી છે, પણ માનવ મગજ આળસુ છે. મગજને ગ્રે રંગ પસંદ નથી. એને બધું કાળું અથવા ધોળું જ જોવું છે. આ આદતને દ્વિપક્ષી પૂર્વગ્રહ કહે છે. વિજ્ઞાન કે અર્થશાસ્ત્રમાં કોઈપણ સત્ય એક સાતત્ય એટલે કે સ્પેક્ટ્રમ પર હોય છે.
અતિશય ચોખ્ખાઈ ક્યારેક માણસને અંદરથી પોકળ બનાવી દે છે. ‘બાયોમ ડિપ્લીશન સિદ્ધાંત’ આ તબીબી હકીકત સમજાવે છે. માણસનું શરીર લાખો વર્ષોથી જીવાણુઓ, બેક્ટેરિયા અને પરોપજીવીઓ સાથે સહઅસ્તિત્વમાં ઉત્ક્રાંત થયું છે.
કુદરત પાસે કરોડો વર્ષોનું રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ છે. માણસ જે સમસ્યાઓ સામે આજે માથું કૂટી રહ્યો છે, તે સમસ્યાઓ કુદરતે લાખો સદીઓ પહેલાં ચપટી વગાડતાં ઉકેલી નાખી છે.
સિમેન્ટના જંગલમાં બેઠેલા માણસને લીલોતરી જોઈને કેમ શાંતિ મળે છે? જવાબ સરળ છે: આપણું મગજ કોંક્રીટ માટે નહીં, જંગલ માટે બન્યું હતું. બાયોફિલિયાનો સીધો અર્થ છે જીવંત સૃષ્ટિ પ્રત્યેનો સહજ પ્રેમ.
માનવીય અહંકાર વિચિત્ર છે. પોતાનામાં કંઈ દમ ન હોય ત્યારે માણસ બીજાના ખભા પર ચડીને ઊંચો દેખાવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને 'બર્કિંગ' કહે છે, એટલે કે 'બાસ્કિંગ ઇન રિફ્લેક્ટેડ ગ્લોરી'. બીજાના પ્રકાશમાં પોતે ચળકવું.
ટોળામાં રહેવું સલામત લાગે છે, પણ ટોળું ક્યારેય ઇતિહાસ રચતું નથી. સામાજિક વિજ્ઞાનમાં સામાન્ય રીતે 'બ્લેક શીપ' એટલે કુટુંબ કે સમૂહનો અણગમતો, અલગ પડી ગયેલો સભ્ય. મોટા ભાગના લોકો આવા અલગ પડવાથી ડરે છે.
સિનેમા અને પોપ-કલ્ચરમાં એક દાયકા જૂનો ખેલ ચાલે છે. વર્ષો સુધી હોલિવૂડે 'વ્હાઇટ-વોશિંગ' કર્યું. એશિયન કે આફ્રિકન વાર્તાઓના પાત્રોમાં ગોરા કલાકારોને ઘુસાડી દીધા. હવે પલ્લું સાવ બીજી બાજુ ઝૂક્યું છે.
જિંદગીમાં જ્યારે પણ કંઈક ઊંધું પડે છે, ત્યારે માણસ તરત બેમાંથી એક છેડે કૂદી પડે છે. કાં તો એ આખી દુનિયા સામે આંગળી ચીંધશે, કાં તો આખો બોજ પોતાની છાતી પર લઈ લેશે. આ માનસિક વિકૃતિ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને બ્લેમિંગ ફેલેસી કહે છે.
છ અંધ માણસો હાથીને અડવા ગયા. એકે કાન પકડ્યો ને કહ્યું કે હાથી સૂપડા જેવો છે. બીજાએ પૂંછડી પકડીને દાવો કર્યો કે એ દોરડું છે. ત્રીજાએ પગને થાંભલો કહ્યો, ચોથાએ પેટને દીવાલ માની લીધું. બધા સાચા હતા, પણ માત્ર એક ટુકડા પૂરતા.
ગાડી ચલાવતી વખતે સાઇડ ગ્લાસમાં એક ખૂણો એવો રહી જાય છે જે દેખાતો નથી. અકસ્માત હંમેશાં એ જ અદ્રશ્ય ખૂણામાંથી ત્રાટકે છે. માણસ પોતાની ક્ષમતા અને પોતાની કંપની વિશે પણ આવો જ ભ્રમ પાળે છે.
કોઈ સમસ્યાને ટુકડે-ટુકડે ઉકેલવા જાવ ત્યારે ઘણી વાર મૂળ રોગ રહી જાય છે અને માત્ર લક્ષણો મટે છે. બ્લોક રણનીતિનો અર્થ સાવ સીધો છે. એક ચોક્કસ વિસ્તાર કે એક આખા એકમને હાથમાં લો અને તેના તમામ પાસાં એકસાથે સરખા કરો.
કોઈ માહિતી યાદ રાખી લેવી અને એનો ઉપયોગ કરીને નવું સર્જન કરવું, આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે. શિક્ષણશાસ્ત્રી બેન્જામિન બ્લૂમે ૧૯૫૬માં આ ભેદ રેખાંકિત કર્યો. તેમણે મગજના શીખવાના સ્તરને એક સીડી આપી, જેને 'બ્લૂમ્સ ટેક્સોનોમી' કહે છે.
શહેરી માણસનું મગજ ચોવીસ કલાક લાલ એલર્ટ પર જીવે છે. ટ્રાફિકના હોર્ન, મોબાઈલના નોટિફિકેશન, નોકરીની ડેડલાઈન અને શેરબજારના આંકડા. મનોવિજ્ઞાન આ સતત ઉત્તેજનાને 'રેડ માઇન્ડ' કહે છે. આ અજંપાની સામે એક દવા છે—પાણી.
પૃથ્વીના વાતાવરણની છેલ્લી હદ જુઓ. નીચે આછું વાદળી આકાશ દેખાય અને ઉપર અનંત, કાળો અવકાશ શરૂ થાય. જ્યાં આ ભૂરી ક્ષિતિજ કાળા અંધકારમાં ભળી જાય, એ સરહદ એટલે બ્લૂ-ટુ-બ્લેક રેખા.
વાતનો નિચોડ સૌથી પહેલા મૂકો. લપ કર્યા વગર, પ્રસ્તાવના બાંધ્યા વગર. અમેરિકન મિલિટરીમાં સંદેશાવ્યવહાર માટે એક સાદો નિયમ છે: 'બોટમ લાઇન અપ ફ્રન્ટ'—એટલે કે બી.એલ.યુ.એફ. સૈન્યમાં સેકન્ડોની કિંમત હોય છે.
નફો મારો, નુકસાન તમારું. આ દુનિયાનો સૌથી અનૈતિક પણ સૌથી લોકપ્રિય ખેલ છે. જ્યારે બધું સારું ચાલે ત્યારે બોનસ, તાળીઓ અને કરોડો રૂપિયા ખિસ્સામાં મૂકી લેવાના.
કોઈ ભૂલ સુધારી ન શકાય ત્યારે સરેરાશ માણસ તેને છુપાવવા મથે છે. સ્માર્ટ માણસ તેને આખી સિસ્ટમનું મુખ્ય આકર્ષણ બનાવી દે છે.
અર્થશાસ્ત્રનો જૂનો નિયમ છે: તેજી આવે ત્યારે અંધાધૂંધ વિસ્તરણ થાય અને મંદી આવે ત્યારે સીધો કડડભૂસ ધબડકો. આ જ સિદ્ધાંત આપણી રોજિંદી માનસિક ઊર્જા અને કામ કરવાની પદ્ધતિ પર પણ બરાબર લાગુ પડે છે.
તમે કોઈને પૂરી તાકાતથી રોકવાનો પ્રયાસ કરો અને એ માણસ સામે ચાલીને બમણા જોશથી એ જ ભૂલ કરે. આ બૂમરેંગ અસર છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના આદિવાસીઓ જે લાકડું હવામાં ફેંકે એ ગોળ ફરીને પાછું હાથમાં વાગે, બિલકુલ એવું.
ગરીબ રહેવું એ દુનિયાનો સૌથી મોંઘો સોદો છે. આ સાદો નિયમ છે: જો તમારી પાસે પૂરતા પૈસા નથી, તો તમારે વસ્તુઓ વારંવાર ખરીદવી પડે છે અને લાંબા ગાળે તમે અમીર માણસ કરતાં બમણો ખર્ચ કરી બેસો છો.
કંટાળો કોઈ માનસિક બીમારી નથી. એ મગજનું ખાલી સ્ટેશન છે, જ્યાં નવી ટ્રેનો માટે પાટા સાફ થાય છે. આ શબ્દાવલી કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી નથી આવી, પણ આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં એનો મહિમા વારંવાર ગવાયો છે.
કોર્પોરેટ જગતમાં એક જૂની બીમારી છે: ઉત્સાહી યોજનાઓ અને કાગળ પરના ભવ્ય આંકડા. પણ જે ક્ષણે કામ જમીન પર ઉતારવાનું આવે, બધું ઠપ થઈ જાય છે. 'બોસિડીનો નિયમ' આ જ ખાઈને પૂરવાનો આગ્રહ રાખે છે.
કોઈ એક જ ઈંટ આખી ઇમારત ઊભી નથી કરતી, પણ એક નબળી ઈંટ સમગ્ર માળખું તોડી પાડી શકે છે. આ વિચાર બજાર અને બ્રાન્ડિંગના વ્યવહારુ જગતમાંથી આવે છે. આ ચોક્કસ નામ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યું તે સ્પષ્ટ નથી.
ખિસ્સામાં બચેલી છેલ્લી નોટ કાઢતી વખતે હાથ ધ્રૂજે છે. આ કોઈ ગરીબીનો પ્રશ્ન નથી, મનોવિજ્ઞાનની નબળાઈ છે. જ્યારે કોઈ માણસ પોતાના બજેટના છેલ્લા રૂપિયા વાપરીને કોઈ વસ્તુ કે સેવા ખરીદે છે, ત્યારે તેને તે ચીજ બહુ જલદી ગમતી નથી.