કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૪ / ૫૩
ખોટું બોલવાની જૂની પદ્ધતિ આખી વાર્તા રચવાની હતી. નવો જમાનો વધુ ચતુર છે. હવે કોઈ આખો ખોટો લેખ લખવાની તકલીફ લેતું નથી. માહિતીને સાવ નાના ટુકડાઓમાં તોડી નાખવામાં આવે છે.
આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો. તેનો કોઈ સત્તાવાર શોધક નથી. પણ શબ્દનો તર્ક સાદો અને સચોટ છે: આખા પહાડને બદલે ધૂળના એક-એક અણુને અલગ કરવા બેસવું.
બાળક ડરી જાય ત્યારે માનો પાલવ પકડે છે. ત્યાં સલામતી છે. મનોવિજ્ઞાન આને જોડાણ અથવા અટેચમેન્ટ કહે છે. મોટા થયા પછી માણસ માનો પાલવ છોડે છે, પણ ભય છોડી શકતો નથી. અનિશ્ચિતતા સામે ટકી રહેવા માટે મગજને એક અદ્રશ્ય, અજેય વાલીની જરૂર પડે છે.
ખિસ્સામાં રહેલા રૂપિયા મર્યાદિત છે, એ વાત દુનિયાનો સૌથી મૂર્ખ માણસ પણ સમજે છે. પણ ખોપરીમાં રહેલું ધ્યાન અનંત નથી, એ સ્વીકારતાં મોટા ભાગના હોશિયારોને પરસેવો છૂટી જાય છે.
તમે એક કામ છોડીને તરત બીજા કામ પર કૂદો છો ત્યારે મગજ તમારી સાથે કૂદી શકતું નથી. શરીર સ્ક્રીન બદલે છે, પણ બુદ્ધિનો અડધો હિસ્સો પાછળ છૂટી ગયેલા કામમાં અટવાયેલો રહે છે. આ અધકચરા ખેંચાણને ધ્યાનનો શેષ ભાગ કહેવાય.
ચેતના એટલે શું? આપણે જાગૃત છીએ એવો અનુભવ આપણને કેમ થાય છે? આ કોઈ રહસ્યમય આત્માની રમત નથી, પણ મગજનું એક સાદું સ્કેચ છે. પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ માઇકલ ગ્રેઝિયાનોએ આ વિચાર આપ્યો.
આપણે માણસો અદાલતના પક્ષપાતી જજ જેવા છીએ. પોતાના માટે દલીલો શોધીએ છીએ અને બીજા માટે સીધો ચુકાદો આપી દઈએ છીએ. જ્યારે કોઈ બીજો માણસ લાલ લાઈટ ક્રોસ કરે, ત્યારે આપણે તરત કહીએ છીએ કે એ અસભ્ય અને ઉદ્ધત છે.
હિંમત કોઈ એક સ્વિચ નથી, જે કાં તો ચાલુ હોય કે બંધ હોય. તે એક આખો પટ્ટો છે—એક છેડે અતિશય ડર અને વહેમ, તો બીજા છેડે પાગલ જેવી બેધડકતા. આ વિચારને 'ઓડેસિટી કંટીન્યુઅમ' કહી શકાય. આ શબ્દ કોઈ પ્રખ્યાત મનોવૈજ્ઞાનિકે લેબમાં બેસીને ઘડ્યો નથી.
કોઈ પણ વ્યક્તિને તેની વાત રજૂ કરવાની તક આપ્યા વગર ગુનેગાર ઠેરવી શકાય નહીં. આ લેટિન કાનૂની સિદ્ધાંત સદીઓ જૂનો છે: 'ઓડી અલ્ટરેમ પાર્ટેમ'—એટલે કે સામા પક્ષને પણ પૂરો સાંભળો. કુદરતી ન્યાયનો આ પહેલો અને અફર નિયમ છે.
કોઈ તમને જોઈ રહ્યું છે, એટલી માત્ર જાણ તમારા વર્તનને રાતોરાત બદલી નાખે છે. તમે એકલા હો ત્યારે જે કામ સહજતાથી કરો છો, એ જ કામ સામે ચાર આંખો તાકીને બેઠી હોય ત્યારે કાં તો અસાધારણ ઝડપે થાય છે અથવા સાવ બગડી જાય છે.
કામ સોંપવાની બે રીતો હોય છે. પહેલી રીત માઈક્રોમેનેજમેન્ટ છે. ક્યાં ઊભા રહેવું, કયો કાગળ કઈ ફાઈલમાં મૂકવો અને શ્વાસ ક્યારે લેવો તે બધું ઉપરથી નક્કી થાય.
માણસ વ્યક્તિને જોતો નથી, તેના વસ્ત્રોને સલામ કરે છે. એક સામાન્ય માણસ રસ્તા પર આવીને તમને અટકાવે તો તમે તેની સામે બગડશો. એ જ માણસ ખાખી વર્દી પહેરીને હાથ ઊંચો કરે એટલે તમારી ગાડી આપોઆપ ઊભી રહી જશે. આ વસ્ત્રોની તાકાત છે.
કોઈ પણ કામમાં માસ્ટરી મેળવવાનો જૂનો નિયમ છે: એટલી પ્રેક્ટિસ કરો કે હાથ આપોઆપ ચાલવા માંડે. કાર ચલાવવી, ટાઈપિંગ કરવું કે સંગીત વગાડવું. શરૂઆતમાં મગજ પર પસીનો વળે છે. પછી ટેવ પાકી થાય એટલે કામ 'ઓટોપાઈલટ' મોડ પર ચાલવા લાગે છે.
જે દ્રશ્ય આંખ સામે તાજું છે, મગજ તેને જ સમગ્ર સચ્ચાઈ માની લે છે. આ એક માનસિક શોર્ટકટ છે. કોઈ ઘટનાનું જોખમ કે શક્યતા કેટલી છે તે ગણતી વખતે આપણું મગજ ગણિત નથી માંડતું. જે કિસ્સો સૌથી ઝડપથી યાદ આવે, તેના આધારે આખો અભિપ્રાય ઘડી નાખે છે.
સ્ક્રીન પર માણસ બદલાઈ જાય છે. પોતાના સાચા ચહેરા પાછળથી નીકળીને જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ડિજિટલ મહોરું પહેરે છે, ત્યારે તેનો વ્યવહાર અચાનક પલટાઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ સ્થિતિને અવતાર અસર કહે છે.
કોઈ એક માણસનું વજન ૭૦ કિલો હોય અને ઊંચાઈ પાંચ ફૂટ સાત ઇંચ હોય, તો એનો અર્થ એ નથી કે આખી દુનિયાના લોકો આવા જ છે. જ્યારે તમે હજારો લોકોના આંકડા ભેગા કરીને એક સરેરાશ કાઢો છો, ત્યારે કાગળ પર 'સરેરાશ માણસ' તૈયાર થાય છે.
નકારાત્મક લાગણીઓ સામે મોટા ભાગના માણસો યુદ્ધ જાહેર કરે છે. ડર લાગે ત્યારે આપણે જાતને કહીએ છીએ કે ડરવાનું નથી. ગુસ્સો આવે ત્યારે દાંત ભીંસીને શાંત બેસી રહેવાનો ડોળ કરીએ છીએ. મનોવિજ્ઞાનમાં આને લાગણીઓનું દમન કહે છે.
ચાલવું એ માત્ર કેલરી બાળવાની કસરત નથી. માણસ જ્યારે કાનમાં ઈયરફોન ભરાવીને પોતાના જ વિચારોના કૂવામાં ગોળ-ગોળ ફરતો ચાલે છે, ત્યારે એ થાકી જાય છે. 'વિસ્મય યાત્રા' એટલે અચરજ શોધવા નીકળવું.
તમે એક નવો શબ્દ શીખો છો, અને અચાનક એ શબ્દ તમને છાપામાં, ટીવી પર કે મિત્રોની વાતચીતમાં રોજ દેખાવા લાગે છે. તમે નવી લાલ ગાડી ખરીદવાનું વિચારો છો, અને રસ્તા પર તમને માત્ર લાલ ગાડીઓ જ દોડતી દેખાય છે. શું આખી દુનિયા રાતોરાત બદલાઈ ગઈ? ના.
જે માણસ સૌથી વધુ બોલે છે, ટોળું તેને જ નેતા માની લે છે. તેની વાતમાં દમ છે કે નહીં, એ કોઈ જોતું નથી. માત્ર અવાજનો જથ્થો જીતી જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ તારણને 'બબલ હાયપોથેસિસ' કહે છે. અંગ્રેજીમાં બબલ એટલે અર્થ વગરની બકબક.
મોટા વિજય મેળવવાની એક જ કિંમત હોય છે: વારંવાર નિષ્ફળ જવાની હિંમત. બેઝબોલના મહાન ખેલાડી બેબ રૂથના નામે આ નિયમ ઓળખાય છે. બેબ રૂથે પોતાની કારકિર્દીમાં ૭૧૪ હોમ રન ફટકાર્યા હતા. પણ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે તે ૧૩૩૦ વખત સ્ટ્રાઈક આઉટ પણ થયો હતો.
મોટા ફેરફારો હંમેશાં ગભરાવે છે. માનસશાસ્ત્ર કહે છે કે જ્યારે મગજ સામે કોઈ વિશાળ પહાડ જેવું કામ આવે, ત્યારે તે સીધું લકવાગ્રસ્ત થઈ જાય છે. પ્રોક્રેસ્ટીનેશન એટલે કે કામ ટાળવાની ટેવ આળસ નથી, પણ આ ભયનું પરિણામ છે.
અચાનક સંકટ આવે ત્યારે વિચારવાનો સમય નથી હોતો. અજાણી ભીડ વચ્ચે કે કટોકટીની ઘડીમાં માણસ ગભરાઈને બોલતી બંધ કરી દે છે. આ સ્થિતિમાંથી બચવા માટે કોમ્યુનિકેશન નિષ્ણાતો એક સાદી યુક્તિ વાપરે છે.
મોટા ભાગના લોકો આયોજનની શરૂઆત આજે જ્યાં ઊભા છે ત્યાંથી કરે છે. પહેલું પગલું શું લેવું, પછી શું કરીશું, એના પછી ક્યાં પહોંચીશું. આ સીધું આયોજન કહેવાય. તેમાં રસ્તો લાંબો થાય છે અને અંતિમ મુકામ ધૂંધળો રહે છે.
૧૯૭૧માં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં ફિલિપ ઝિમ્બાર્ડોએ એક પ્રખ્યાત પ્રયોગ કરેલો. સામાન્ય કોલેજના છોકરાઓને નકલી વોર્ડન અને કેદી બનાવ્યા. પરિણામ ભયાનક આવ્યું. સત્તા હાથમાં આવતાં જ સાદા માણસો પણ અત્યાચારી બની ગયા. આ જૂની વાત છે.
તમે જેટલો જોરથી પાણીને પકડવાનો પ્રયત્ન કરશો, એટલું જ એ આંગળીઓ વચ્ચેથી સરકી જશે. આ છે સીધો અને સચોટ ઊંધો નિયમ. જીવનમાં અમુક વસ્તુઓ એવી હોય છે, જેની પાછળ તમે જેટલા આંધળા થઈને દોડો, તે તમારાથી એટલી જ દૂર ભાગે છે.
કોઈ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે માણસ સારા ભવિષ્યના સપના નથી જોતો, પણ બરબાદીના ડરથી થંભી જાય છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને 'બેડ ન્યૂઝ પ્રિન્સિપલ' કહે છે.
કોઈ માછીમાર કાંટા પર લોટ કે જંતુ ભરાવીને પાણીમાં નાખે ત્યારે માછલી આખો કાંટો નથી જોતી. એ માત્ર પેલું બટકું જુએ છે. માનવ મગજ પણ સાવ આવું જ છે.
માનવ મગજ એક વિચિત્ર મશીન છે. જો તમે કોઈને કહો કે સામે ઊભેલો માણસ 'બેકર' એટલે કે પાંઉ બનાવનાર ભઠિયારો છે, તો મગજ એ વાત આસાનીથી યાદ રાખી લેશે. પણ જો તમે કહો કે એ માણસનું અટક કે નામ 'શ્રીમાન બેકર' છે, તો બે મિનિટમાં એ નામ ભૂલાઈ જશે.
શરીરને તોડી નાખવું એ ફિટનેસ નથી. મોટાભાગના લોકો કસરતને યુદ્ધ સમજે છે. પરસેવો, થાક અને દર્દ વગર પરિણામ ન મળે તેવી માન્યતા ઘર કરી ગઈ છે. આ ભૂલ છે. 'બેલેન્સ્ડ એથ્લીટ' એટલે કે સંતુલિત એથ્લીટનો વિચાર અહીં સાવ અલગ રસ્તો બતાવે છે.
ગરમ હવાના ગુબ્બારામાં કોઈ સ્ટીયરિંગ વ્હીલ નથી હોતું. આકાશમાં તરતા બલૂનને ડાબે કે જમણે વાળવા માટે કોઈ એક્સિલરેટર પણ નથી હોતું. પાયલટ ફક્ત એક જ કામ કરી શકે છે: બર્નર ચાલુ કરીને બલૂનને ઉપર લઈ જવું અથવા હવા ઠંડી પાડીને નીચે ઉતારવું.
મતદાન મથકમાં પ્રવેશતો દરેક નાગરિક જાગૃત અને વિચારશીલ હોતો નથી. મોટા ભાગના લોકો આળસુ મગજ લઈને જાય છે. ચૂંટણી પત્રિકા કે ઈવીએમ પર તમારું નામ કયા ક્રમે છપાયું છે, તે તમારી જીત નક્કી કરી શકે છે.
આપણે માનીએ છીએ કે મહાન પાપો કરવા માટે માણસ રાક્ષસ હોવો જોઈએ. તેની આંખોમાં ક્રૂરતા અને હૃદયમાં નફરત સળગતી હોવી જોઈએ. આ એક ભ્રમ છે. સૌથી ભયાનક ગુનાઓ ઘણીવાર એવા લોકો કરે છે જેમનામાં કોઈ વિચારધારા કે ઝનૂન નથી હોતું.
કેળાં હંમેશાં કાચાં જ વેચાય છે. પીળાં થઈને પાકી જાય પછી લારીવાળો તેને લાંબો સમય સાચવી શકતો નથી. એટલે એ કાચાં કેળાં તમારા હાથમાં પકડાવી દે છે, જેથી એ તમારા ઘરમાં ધીમે ધીમે પાકે. આધુનિક વેપાર જગતમાં આને બનાના પ્રિન્સિપલ કહે છે.
ગરીબી ફક્ત પાકીટ હળવું નથી કરતી, મગજ પણ હાઇજેક કરે છે. જ્યારે કોઈ સંસાધનની તીવ્ર અછત સર્જાય—પછી તે પૈસા હોય, સમય હોય કે રોટલી—ત્યારે આપણું મગજ બીજા બધા વિચારો બંધ કરીને માત્ર એ એક જ કટોકટી પાછળ દોડવા લાગે છે.
કોઈ માણસ સાથે રોજ પનારો પડે એટલે ઘર્ષણ થવાનું જ. ઓફિસ હોય કે ઘર, સામેવાળાની કોઈ વિચિત્ર આદત તમારું મગજ ફેરવી નાખે. એવા સમયે તમે શું કરો છો? મોટા ભાગના લોકો સામેવાળાની બધી ભૂલોનું સરવૈયું તાજું કરી નાખે છે.
બેન્ક ક્યારેય જરૂરિયાતમંદને ઉધાર આપતી નથી. જેને રૂપિયાની સખત જરૂર છે, જેનું ઘર ચાલે તેમ નથી, તેને મેનેજર દરવાજો બતાવી દેશે. બેન્ક લોન માત્ર તેને જ આપશે જેને પૈસાની લિલિપોટ જરૂર નથી.
વિદ્યાર્થી એટલે ખાલી તિજોરી અને શિક્ષક એટલે રોકડ જમા કરાવનાર કેશિયર. આ ભ્રમણાને શિક્ષણનું બેંકિંગ મોડેલ કહેવાય છે. અહીં માની લેવામાં આવે છે કે છોકરાનું મગજ કોરું વાસણ છે. માસ્તર આવે, માહિતી ઠાલવે અને પરીક્ષામાં વ્યાજ સહિત પાછી મેળવી લે.
કોઈપણ કંપની કે મોરચા પર માણસો વધારવાથી પરિણામ આપોઆપ નથી વધતું. સિલિકોન વેલીના જાણીતા રોકાણકાર કીથ રબોઈસે આ સાદો સત્ય સમજાવવા 'બેરલ અને દારૂગોળો'નું રૂપક આપ્યું.
ટકાવારી એ બહુ મોટો ભ્રમ છે. ગણિત સસ્તું છે, પણ અર્થઘટન મોંઘું પડે છે. બેઝ ઈફેક્ટ એટલે શરૂઆતનો પાયો કેવો છે તેના આધારે ટકાવારીનું નાચવું. જો પાયો સાવ તળિયે હોય, તો સાધારણ વધારો પણ આભને આંબતો લાગે.
માનવ મગજ ચમકતી વાર્તાઓથી અંજાઈ જાય છે. આંકડા તેને બોરિંગ લાગે છે. મૂળ આંકડાની ઉપેક્ષા એટલે સમગ્ર વસ્તી કે જૂથની વાસ્તવિક ટકાવારીને અવગણીને કોઈ એક આકર્ષક વિગત પાછળ દોડી જવું.
અમેરિકાની બેઝબોલ રમતમાં પિચરનું કામ દડો ફેંકવાનું છે. આખી મેચમાં સૌથી વધુ શારીરિક અને માનસિક તાણ આ એક જ ખેલાડી પર હોય છે. તેનો ખભો અતિશય ઘસાય છે. એટલે જ ટીમના મેનેજરો પિચરને દરેક મેચમાં આખેઆખો સમય મેદાનમાં નથી રાખતા.
મેદાન પર પરસેવો પાડવાથી સ્થાન મળે છે, એવું બાળપણમાં સાંભળવા મળતું. હકીકત જુદી છે. બાસ્કેટબોલ પોલિટિક્સ એ રમતજગતમાં વપરાતો એક સામાન્ય પણ કડવો શબ્દ છે. આ શબ્દ કોઈ એક વિચારકે નથી ઘડ્યો, પણ લોકબોલીમાંથી આવ્યો છે.
કુદરતમાં એક ચાલબાજી બહુ જાણીતી છે. ઝેરી જીવડાં પોતાના તેજસ્વી રંગોથી શિકારીઓને ચેતવે છે કે મને ખાશો તો મરશો. પણ અમુક સાવ નિર્દોષ, સ્વાદિષ્ટ અને બિનઝેરી જીવડાં પણ એવા જ ઝેરીલા જીવડા જેવા રંગ અને પટ્ટા ધારણ કરી લે છે.
તમે જ્યારે અરીસામાં તમારી જાતને જુઓ છો, ત્યારે તમને તમારી જૂની મર્યાદાઓ યાદ આવે છે. થાક, આળસ અને ડર. પણ જો તમે અચાનક એવું માનવા લાગો કે તમે ખુદ નથી, પણ કોઈ શક્તિશાળી કાલ્પનિક પાત્ર છો, તો તમારું મન અલગ રીતે કામ કરવા માંડે છે.
નવા સૈનિકનો ગણવેશ કડક ઇસ્ત્રીવાળો અને ચમકતો હોય છે. જૂના, અનુભવી લડવૈયાનો યુનિફોર્મ ધૂળથી ખરડાયેલો, ઘસાયેલો અને રંગ ઊડી ગયેલો હોય છે. આ ઘસાયેલો ગણવેશ જોઈને આખો કાફલો ચૂપચાપ માથું નમાવે છે. આ જ છે ઘસાયેલા ગણવેશનો નિયમ.
૧૮૧૨માં નેપોલિયનની સેના રશિયામાં ઘૂસી. મોસ્કો પાસે બોરોડિનો ગામ આગળ ભીષણ યુદ્ધ થયું. સાંજ પડી ત્યારે મેદાન પર સિત્તેર હજારથી વધુ લાશો પડી હતી. કાગળ પર નેપોલિયન જીત્યો, કારણ કે રશિયન સૈન્ય પાછળ હટી ગયું હતું. નેપોલિયન મોસ્કો પહોંચી ગયો.
ટેકનોલોજી આગળ વધે એટલે બધું સસ્તું થવું જોઈએ. કમ્પ્યુટર સસ્તા થયા. ટીવી સસ્તા થયા. પણ તમારા બાળકની સ્કૂલની ફી અને હોસ્પિટલનું બિલ કેમ સતત આકાશ આંબે છે? આ કોઈ ભ્રષ્ટાચાર નથી, અર્થશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે.
કોઈ એક પુસ્તક કે વિચારકના નામે આ નિયમ નોંધાયેલો નથી. છતાં આધુનિક બિઝનેસ અને વ્યક્તિગત વ્યવહારમાં આ એક અણલખાયેલો સર્વોચ્ચ કાયદો છે: 'બી ઓનેસ્ટ રૂલ'. સીધો અને કડવો નિયમ.
આપણે આપણી નબળાઈઓને આખી દુનિયા સામે ઢાંકવા મથીએ છીએ. ભૂલ થઈ જાય કે અંદરથી ડર લાગતો હોય ત્યારે લાગે છે કે આપણી પોલ પકડાઈ ગઈ. આપણે માની લઈએ છીએ કે લોકો આપણી આ લાચારી જોઈને આપણને પામર કે નકામા ગણશે. પણ હકીકત સાવ ઊંધી છે.