કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૩૭ / ૫૩
સમાજમાં દરેક માણસ એકસાથે ઘણી ફૂટપટ્ટીઓથી મપાય છે. ઉંમર, પદવી, પગાર, જાતિ અને અનુભવ. જ્યારે આ બધી ફૂટપટ્ટીઓ પર તમારું સ્થાન એકસરખું ઊંચું કે નીચું દેખાય, ત્યારે તેને 'સ્ટેટસ કોન્ગ્રુઅન્સ' એટલે કે દરજ્જાની સુસંગતતા કહેવાય.
કાગળ પર લખેલો દરજ્જો અને જમીન પરની વાસ્તવિકતા વચ્ચે કોઈ અંતર ન હોવું જોઈએ. આ વિચારનું નામ છે દરજ્જાની પ્રામાણિકતા. વહીવટી પ્રક્રિયાઓમાં આ એક અત્યંત કડક નિયમ છે.
માણસને પરિવર્તનથી નફરત છે. પરિસ્થિતિ ગમે તેટલી ખરાબ હોય, જો એ જાણીતી હોય તો આપણને સલામત લાગે છે. નવી શક્યતા ગમે તેટલી ઉજળી હોય, એ અજાણી છે માટે ડરામણી લાગે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ મૂર્ખાઈને 'સ્ટેટસ ક્વો બાયસ' કહે છે.
સમાજમાં તમારું સ્થાન ક્યાં છે, તેના પર તમારું આયુષ્ય નક્કી થાય છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, જૈવિક સત્ય છે. બ્રિટિશ સંશોધક માઇકલ માર્મોટે વર્ષ ૨૦૦૪માં પોતાના પુસ્તકમાં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. તેમણે વર્ષો સુધી સરકારી બાબુઓના સ્વાસ્થ્યનો અભ્યાસ કર્યો.
કોઈપણ વસ્તુ કે વિચારની બે કિંમત હોય છે. એક તેની ઉપયોગિતા અને બીજી તેનું સામાજિક વજન. સમાજશાસ્ત્રમાં આને ‘સ્ટેટસ વેલ્યુ’ કહે છે. માણસ માત્ર રોટલી કે માહિતીથી નથી જીવતો, એને ટોળામાં ઊંચા દેખાવું ગમે છે.
કોઈ એક ઓરડામાં એકસાથે કેટલા અહંકાર સમાઈ શકે? જ્યારે એક જ પરિસરમાં ઘણા બધા લોકો પોતાના હોદ્દા, સંપત્તિ કે સામાજિક વજનના સિક્કા વટાવવા ઉતરી પડે, ત્યારે હવા ભારે થઈ જાય છે. સમાજશાસ્ત્રમાં આવી સ્થિતિને 'સ્ટેટસ-ડેન્સ સિચ્યુએશન' કહે છે.
કોઈ માણસ જ્યારે ગુસ્સામાં કે હતાશામાં ચીસો પાડે, ત્યારે આપણી પહેલી વૃત્તિ સલાહ આપવાની હોય છે. આપણે તરત કહીએ છીએ કે શાંત થઈ જાવ, બધું સારું થઈ જશે. પેટી વિપફ્લર નામના અમેરિકન લેખકે આ આખી માનસિકતા સામે એક સાદો નિયમ મૂક્યો.
કોઈની દલીલને તોડી પાડવી હોય તો સૌથી સહેલો રસ્તો કયો? એની વાતને મચેડીને નબળી બનાવી દો, પછી એના પર હુમલો કરો. તર્કશાસ્ત્ર આને ‘સ્ટ્રોમેન’ કહે છે. પણ આ બાલિશ રીત છે. ‘સ્ટીલમેનિંગ’ એનાથી બરાબર ઊંધી પ્રક્રિયા છે.
વિજ્ઞાન કે ગણિત માત્ર શાળાના વિષયો નથી. એ વિચારવાની એક ખાસ પદ્ધતિ છે. શિક્ષણ જગતમાં આને ‘સ્ટેમ ટેવો’ કહેવામાં આવે છે. વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, એન્જિનિયરિંગ અને ગણિતના અક્ષરો ભેગા કરીને આ સંજ્ઞા બની છે.
ખિસ્સામાં હાથ નાખીને ચાવીઓ અને સિક્કાઓ વચ્ચેનો ફરક તમે જોયા વિના પારખી શકો છો. આંખો બંધ હોય તોપણ હથેળીમાં મૂકેલી સોપારી, રબર કે પેન ઓળખાઈ જાય છે.
કોઈપણ વૈજ્ઞાનિક શોધ તેના અસલ શોધકના નામે ઓળખાતી નથી. આ નિયમ બહુ સીધો છે. દુનિયા જેને પાયથાગોરસનો પ્રમેય કહે છે, તે પાયથાગોરસ પહેલાં ભારતીય અને બેબીલોનિયન ગણિતશાસ્ત્રીઓ જાણતા હતા. હેલીનો ધૂમકેતુ સદીઓથી જોવાયેલો હતો.
કીડીઓની કતાર જુઓ. કોઈ સુપરવાઇઝર સીટી નથી વગાડતો. કોઈ મેનેજર નકશો લઈને ઊભો નથી. છતાં રાફડો ચણાઈ જાય છે. આ ચમત્કાર નથી, પર્યાવરણ મારફતે થતું અદ્રશ્ય સંકલન છે. એક જીવ વાતાવરણમાં પોતાની નિશાની છોડે છે.
મગજ આળસુ છે. એને દરેક નવી પરિસ્થિતિ માટે નવો વિચાર કરવો પોસાતો નથી. એક સંકેત મળ્યો અને એક અનુભવ થયો, એટલે મગજ તારણ કાઢી લે છે. પછી એ સંકેત જેવો જ કોઈ બીજો અવાજ કે આકાર દેખાય, તો શરીર જૂની રીતે જ પ્રતિક્રિયા આપવા માંડે છે.
જીવતા રહેવું હોય તો દુનિયાના અવાજો સામે કાન બંધ રાખતા શીખવું પડે. મગજ પાસે બહારથી આવતી માહિતી પચાવવાની મર્યાદા છે. જો દરેક અવાજ, દરેક દ્રશ્ય અને દરેક સ્પર્શ સીધો ચેતાતંત્ર પર અથડાય, તો માણસ પાગલ થઈ જાય.
જૂનું ગણિત સીધું હતું: બે વત્તા બે એટલે ચાર જ થાય. સ્વિચ પાડો એટલે પંખો ફરે જ. આપણું આખું મગજ આવી ખાતરીપૂર્વકની પ્રક્રિયાઓથી ટેવાયેલું છે. પણ દુનિયા હવે અલગ રીતે વિચારે છે.
કોઈ એક પોપટ આખો દિવસ 'રાધે કૃષ્ણ' બોલે તો તેનો અર્થ એવો નથી કે તેને મોક્ષની ખબર છે. તે ફક્ત શબ્દોની ગોઠવણ ગોખીને બોલે છે. કોમ્પ્યુટર ભાષામાં આને 'સ્ટોકેસ્ટિક પેરટ' કહેવાય છે. સ્ટોકેસ્ટિક એટલે સંભાવના આધારિત, અણધાર્યું.
કોઈ તમને સળંગ પાંચ અઠવાડિયાં શેરબજારની સાચી આગાહી મફતમાં મોકલે તો તમે તેને જ્ઞાની માની લેશો. છઠ્ઠા અઠવાડિયે તે મોટી ફી માંગશે અને તમે હોંશે હોંશે આપી દેશો. આ એક જૂની, ક્રૂર ગાણિતિક છેતરપિંડી છે.
માનવ મગજ આંકડા યાદ રાખવા માટે નથી બન્યું, વાર્તાઓ પચાવવા માટે બન્યું છે. સ્ટોરી ફ્રેમવર્ક એટલે કોઈપણ કથા, વિચાર કે ઉત્પાદનને રજૂ કરવા માટેનો એક ચોક્કસ માળખાકીય નકશો.
ક્રોધમાં બોલાયેલા શબ્દો માત્ર અવાજ નથી, એ લાકડામાં ઠોકેલા ખીલા છે. આ વિચાર એક જૂની, જાણીતી બોધકથામાંથી આવે છે. એક બાપ પોતાના ક્રોધી દીકરાને લાકડાની વાડમાં ખીલા ઠોકવાનું કહે છે. જ્યારે પણ મગજ છટકે, એક ખીલો વાડમાં મારી દેવાનો.
જે માણસનું નામ તમે નથી જાણતા, તેની સામે તમે મન ખોલી નાખો છો. જે વ્યક્તિને કાલે સવારે ફરી ક્યારેય મળવાનું નથી, તેને તમે તમારા સૌથી અંગત રહસ્યો કહી દો છો. આ એક જાણીતો મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રભાવ છે.
ઉપરથી વરસાદ પડે પણ જમીનમાં એક ટીપું પાણી ન ઊતરે. કારણ? વચ્ચે ચીકણી માટીનો અભેદ્ય થર જામી ગયો છે. કોર્પોરેટ જગતમાં અને મોટા સંગઠનોમાં આ થર એટલે મધ્યમ કે સિનિયર મેનેજમેન્ટની એવી જડ જમાત, જે ન તો ઉપરથી આવતા નવા વિચારોને નીચે પહોંચવા દે છે, ન…
કોઈ દરખાસ્તને સીધો સ્વીકારી લેવો એ હંમેશાં બુદ્ધિમત્તા નથી હોતી. ઘણી વાર જાણીજોઈને મોઢા પર 'ના' પાડી દેવી એ સૌથી ધારદાર દાવ સાબિત થાય છે. આને કહેવાય વ્યૂહાત્મક નકાર.
સામેની વ્યક્તિ પાસે જે કામ કરાવવું હોય, તેનાથી બરાબર ઊલટી વાત કરવી. મનોવિજ્ઞાનની અકાદમિક ભાષામાં આને 'સ્ટ્રેટેજિક સેલ્ફ-એન્ટિકોન્ફોર્મિટી' કહે છે. લોકબોલીમાં આપણે આને રિવર્સ સાયકોલોજી કહીએ છીએ. માણસનો અહંકાર વિચિત્ર છે.
મોટી કંપનીઓ જાડા દસ્તાવેજો બનાવે છે. સેંકડો પાનાંની વ્યુહરચના, જટિલ ફ્લોચાર્ટ અને ઓફિસના બંધ બારણે થતી લાંબી મીટિંગો. પણ જ્યારે બજાર બદલાય ત્યારે આ જાડા ચોપડા ધૂળ ખાય છે. ઝડપી દુનિયામાં જટિલ નિયમો કામ નથી કરતા.
મોટા ભાગની યોજનાઓ કાગળના કચરાટોપલામાં એટલે જાય છે કારણ કે લોકોને ખબર નથી હોતી કે છેલ્લું પરિણામ ક્યાંથી ફૂટી નીકળશે. તમે કંપનીના બોર્ડરૂમમાં ઊભા રહીને 'આ વર્ષે નફો બમણો કરવો છે' એવી ઘોષણા કરો, એ વ્યૂહ નથી; એ માત્ર ઈચ્છા છે.
મન જ્યારે કોઈ અતિરેકી આવેગમાં તણાય, ત્યારે એ જે કરવાનું કહે તેનાથી બરાબર ઊંધું કરવું. આ કોઈ આધ્યાત્મિક સલાહ નથી, પણ ક્લિનિકલ સાયકોલોજીની એક સચોટ ચાલ છે.
વાતાનુકૂલિત ચેમ્બરોમાં બેસીને તૈયાર થયેલી યોજનાઓ જ્યારે સડક પર ઊતરે છે ત્યારે ધૂળ ચાટતી થઈ જાય છે. આ વિચાર કોઈ પ્રખ્યાત વિદેશી પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો, પણ જિંદગીની ખુલ્લી સડક પરથી જન્મ્યો છે.
કોઈ સત્યને ધરાર છુપાવવાનો પ્રયાસ કરો, એટલે એ સૌથી મોટો તમાશો બની જાય છે. તમે જે વાત પર પડદો પાડવા દોડો છો, દુનિયાની નજર બરાબર એ જ ખૂણા પર ચોંટી જાય છે. માહિતીને દાબી દેવાનો ઉત્સાહ જ એ માહિતીને જંગલની આગની જેમ ફેલાવી દે છે.
તમારા પાક્કા ભાઈબંધો તમને કદાચ નવી દિશા નહીં આપી શકે. આ કડવી વાસ્તવિકતા છે. જે માણસો તમારી સાથે રોજ ચા પીએ છે, તે બરાબર એ જ જાણે છે જે તમે જાણો છો. એ જ માહિતી, એ જ ગપસપ, એ જ મર્યાદિત વર્તુળ.
શરીરને માત્ર આરામ કે હળવાશ આપવાથી તાકાત વધતી નથી. સ્નાયુ ત્યારે જ મજબૂત થાય છે જ્યારે તેના પર વજન કે અવરોધ આવે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં આને સ્ટ્રેન્થ ટ્રેઇનિંગ અથવા રેઝિસ્ટન્સ ટ્રેઇનિંગ કહે છે.
દરેક માણસની અંદર એક કાલ્પનિક ડોલ હોય છે. આ ડોલ એટલે તમારી માનસિક ક્ષમતા. ઉપરથી સતત પાણી પડે છે. નોકરીની ચિંતા, પૈસાની તંગી, ટ્રાફિક, માંદગી કે પરિવારની અપેક્ષાઓ. આ બધું તણાવનું પાણી છે.
તણાવ ઘટાડવો એ કોઈ કુદરતી વરદાન નથી, એક કેળવી શકાય તેવી આવડત છે. અમેરિકાની જાણીતી સંસ્થા 'ગર્લ સ્કાઉટ્સ' દ્વારા નાની બાળકીઓ માટે 'સ્ટ્રેસ લેસ બેજ' નામનો એક પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
તણાવ તમને મારી નાખશે, એવું સાંભળીને અડધી દુનિયા વધારે તણાવમાં જીવે છે. આધુનિક વિજ્ઞાનનો એક મોટો ભ્રમ એ રહ્યો છે કે પ્રેશર હંમેશાં ઝેર સમાન હોય છે.
શરીર પર મોટો ઘા વાગ્યો હોય છતાં તે વખતે કોઈ પીડા ન થાય, એ ચમત્કાર નથી. એ ઉત્ક્રાંતિની ગોઠવણ છે. જ્યારે જીવ પર જોખમ આવે છે અથવા અચાનક ભારે તણાવ ઊભો થાય છે, ત્યારે મગજ દર્દની અનુભૂતિને ક્ષણિક ધોરણે સ્વિચ-ઓફ કરી દે છે.
જે લક્ષ્ય સામાન્ય મહેનતથી સિદ્ધ ન થઈ શકે, જેના માટે તમારે તમારી ક્ષમતાની સીમાઓ તોડવી પડે, તેને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં સ્ટ્રેચ ગોલ કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય ટાર્ગેટ નથી. સામાન્ય ટાર્ગેટ તમને નિયમિત રાખે છે, જ્યારે સ્ટ્રેચ ગોલ તમને બેચેન બનાવે છે.
બધી ભૂલો એકસરખી હોતી નથી. બેદરકારીથી થયેલી ભૂલ ગુનો છે, પણ ક્ષમતાની સરહદ વટાવતી વખતે થતી ભૂલ પ્રગતિનું પ્રમાણપત્ર છે. એડ્યુઆર્ડો બ્રિસેનોએ ભૂલોનું વર્ગીકરણ કરતી વખતે આ ભેદ સ્પષ્ટ કર્યો હતો.
અમેરિકામાં ૧૯૯૦ અને ૨૦૦૦ના દાયકામાં એક વિચિત્ર કૌભાંડ ચાલેલું. ફાસ્ટ-ફૂડ રેસ્ટોરન્ટના મેનેજર પર એક અજાણ્યો ફોન આવતો. સામેવાળો પોતાને મોટો પોલીસ અધિકારી ગણાવતો અને કહેતો કે તમારી એક કર્મચારીએ ચોરી કરી છે.
કાગળ પર લાલ રંગની શાહીથી 'લીલો' શબ્દ લખ્યો હોય અને કોઈ તમને પૂછે કે શાહીનો રંગ કયો છે, તો તમારી જીભ એક ક્ષણ માટે લથડાશે. આંખ લાલ રંગ જુએ છે, પણ મગજ પહેલેથી 'લીલો' વાંચી ચૂક્યું હોય છે. બે વિરોધી સંકેતો વચ્ચે મગજ અટવાઈ જાય છે.
મોટા ભાગના લોકો સમસ્યા આવે ત્યારે માણસને દોષ આપે છે. આળસુ છે, બેદરકાર છે, દાનત ખરાબ છે. માળખાકીય વિચારસરણી આ ભ્રમ તોડે છે. તે કહે છે કે પરિણામ માણસના ઈરાદા પર નહીં, પણ સમગ્ર સિસ્ટમના અદ્રશ્ય માળખા પર નિર્ભર કરે છે. પાણી ઢાળ જોઈને વહે છે.
સમાજ તમને બનાવે છે કે તમે સમાજને બનાવો છો? આ સવાલ સદીઓ જૂનો છે. એક પક્ષ કહે છે કે કાયદા, રિવાજો અને સામાજિક માળખું માણસને નચાવે છે. બીજો પક્ષ કહે છે કે માણસ પોતાની મરજીનો માલિક છે, તે ધારે તે કરે છે.
કોઈપણ વિચાર કે વ્યવસ્થાને જોતાંવેંત તેના પર એક અગાઉથી નક્કી કરેલું માળખું ઠોકી બેસાડવું—આ આપણી જૂની બીમારી છે. અંગ્રેજીમાં આ શબ્દ કોઈ પ્રખ્યાત મનોવિજ્ઞાની કે પુસ્તકમાંથી સીધો નથી આવ્યો.
કોઈપણ નવી કુશળતા શીખવી હોય ત્યારે ઉત્સાહ ઘણો હોય છે, પણ પદ્ધતિ હોતી નથી. આ શબ્દ કોઈ માન્યતાપ્રાપ્ત મનોવૈજ્ઞાનિક પુસ્તકમાંથી આવ્યો નથી.
શાળાના ક્લાસરૂમથી લઈને કોર્પોરેટ બોર્ડરૂમ સુધી એક વાક્ય અવારનવાર ફેંકાય છે: કોઈ પણ સવાલ મૂર્ખ નથી હોતો. આ સફેદ જૂઠ છે. વાસ્તવિક દુનિયામાં લોકો સવાલ સાંભળીને તમારી બુદ્ધિનું માપ કાઢી લે છે. પરિણામે માણસ સાચો સવાલ પૂછતાં ડરી જાય છે.
કોઈપણ ક્ષેત્ર પકડો. પુસ્તકો, ફિલ્મો, પેઇન્ટિંગ્સ, શેરબજારની ટીપ્સ કે કંપનીઓની પ્રોડક્ટ્સ. તેમાંનું નેવું ટકા કામ સાવ કચરો હોય છે. આ કોઈ નિરાશાવાદી બળાપો નથી, વાસ્તવિકતા છે. મોટાભાગની વસ્તુઓ અત્યંત સાધારણ, નબળી કે ઉપયોગ વગરની હોય છે.
મોટા કામ જોઈને માણસ ગભરાઈ જાય છે. આ મનની જૂની નબળાઈ છે. જ્યારે કોઈ જટિલ સમસ્યા સામે આવે, ત્યારે આખો પહાડ એકસાથે ચડવાને બદલે તેને નાના ટુકડામાં વહેંચવો પડે. માત્ર વહેંચવાથી કામ પતતું નથી.
સિસ્ટમમાં જ્યારે કોઈ એક પાયાની વસ્તુની જગ્યાએ તેની પેટા-વસ્તુ મૂકવામાં આવે, ત્યારે મૂળ વ્યવસ્થા તૂટવી ન જોઈએ. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનમાં બાર્બરા લિસ્કોવે ૧૯૮૭માં આ વિચાર આપ્યો હતો.
કોઈ માણસ સફળ થઈ જાય એટલે દુનિયા એના દરેક નુસખાને પવિત્ર ગીતા માની લે છે. આ આપણી જૂની બીમારી છે. કોઈ મોટો ઉદ્યોગપતિ સવારે ૪ વાગ્યે ઊઠે છે, ઠંડા પાણીથી નહાય છે અને દિવસમાં માત્ર એક વાર જમે છે. લોકો આ દિનચર્યા ગોખી નાખે છે.
જીવનમાં સાચા નિર્ણયો લેવા પૂરતા નથી, તે કયા ક્રમમાં લેવાય છે તે વધારે મહત્વનું છે. અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રીઓએ એક સીધો નિયમ તારવ્યો: પહેલાં શિક્ષણ પૂરું કરો, પછી પૂર્ણ સમયની નોકરી મેળવો, અને તે પછી જ લગ્ન કે સંતાન વિશે વિચારો.
કોઈ તમને મૂરખ સમજીને તમારો ગેરલાભ ઉઠાવે ત્યારે તમને કેવું લાગે? લોહી ઉકળી ઊઠે. માણસ મફતમાં કામ કરવા તૈયાર થઈ જાય, પણ કોઈ બીજાના આળસનો બોજ વેંઢારવા તૈયાર નથી થતો. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને સકર ઇફેક્ટ કહે છે.
નિષ્ફળતાના બે પ્રકાર હોય છે. એક એવી નિષ્ફળતા, જે તમને નવો પાઠ ભણાવે છે, હિંમત આપે છે અને રસ્તો સાફ કરી આપે છે. બીજી એવી નિષ્ફળતા, જે માત્ર સમય બગાડે છે, અહંકાર ભાંગે છે અને છેલ્લે હાથમાં કશું જ આપતી નથી.