આ ટેગ સાથે 213 લેખ · પાનું ૩ / ૫
# ફોમો: એક આધુનિક રોગનું શબપરીક્ષણ **— પરાગ રતનપરા** --- માણસ જન્મે છે ત્યારે રડે છે. કેમ રડે છે? કારણ કે એને ખબર પડી જાય છે કે ગર્ભાશયની બહાર કંઈક એવું ચાલી રહ્યું છે જેમાં એ હાજર નથી. આ દુનિયાનો પહેલો FOMO. Fear Of Missing Out.
# ઝભ્ભો અને તલવાર *— પરાગ રતનપરા* બૌદ્ધ ધર્મ. શબ્દ સાંભળતાં જ પશ્ચિમના માણસની આંખ સામે શું આવે છે? કેસરી ઝભ્ભો, મૌન, ધ્યાન, કરુણા, અહિંસા. દલાઈ લામાનું સ્મિત. એક 'શાંગ્રી-લા' — જ્યાં હિંસા નથી, દ્વેષ નથી, લોહી નથી. પણ આ ચિત્ર અધૂરું છે.
# ભગવો અને બૅલેટ બૉક્સ *— પરાગ રતનપરા* ભારત. સંતોનો દેશ. ઋષિમુનિઓની ભૂમિ. 'વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્'નો દેશ. પાઠ્યપુસ્તકમાં આવું જ લખેલું છે. અને પાઠ્યપુસ્તક ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતું — એ માત્ર અર્ધસત્ય બોલે છે, જે જૂઠ કરતાં વધારે સગવડભર્યું હોય છે.
# ભગવાં રાજકારણ: ધર્મની દુકાન અને સત્તાનો ત્રાજવો *— પરાગ રતનપરા* ભારત. વિશ્વગુરુ. સહિષ્ણુતાની ભૂમિ. 'વસુધૈવ કુટુંબકમ્'નો દેશ.
# મૂડીવાદનો મહાભારત અથવા દસ મિલિયનનું સાતસો ચાલીસ કેવી રીતે થાય? અમેરિકા એક વિચિત્ર દેશ છે. ત્યાં માણસો કામ નથી કરતા, પૈસા કામ કરે છે. અને પૈસા પણ એવા કામ કરે છે કે જોઈને ગુજરાતી વાણિયાને પણ શરમ આવે.
## ૧. કમ્પ્યુટર અને માહિતીનો અતિરેક **૧.** સ્ક્રીન પર દરિયો ઊછળે છે માહિતીનો રોજ, ને હું તરસ્યો ઊભો છું કિનારે ખાલી હાથ; જેટલું જાણું એટલું વધુ અજાણ્યો થતો જાઉં, જ્ઞાનનો બોજ હવે બની ગયો છે અજંપાની રાત. **૨.
સમજ્યો — ચારેય થીમ પર, દરેક માટે પાંચ-પાંચ ગહેરા, છંદોબદ્ધ ગઝલ-શૈલીના શેર. મત્લા-મક્તા સહિત એક એક સળંગ ગઝલ તરીકે ઢાળું છું, જેથી રદીફ-કાફિયાની મજા પણ જળવાય. --- ## ૧.
નજરનાં ચશ્માં આંખોની ઝાંખપને એક નવો સથવારો મળ્યો, કાચનાં બે ટુકડા — પણ જાણે સંસાર મળ્યો. ઉંમરે જે છીનવ્યું'તું, એ પાછું આપી દીધું, ધૂંધળા જગતને ફરી સ્પષ્ટ કરી આપી દીધું. નાકના ટેકે બેસીને કાનનો સહારો લે, મૌન રહીને દૃષ્ટિને એ નવી દિશા આપે.
ચશ્માંનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) નાકની ટોચે બે કાચનાં ખાબોચિયાં બેઠાં'તાં ચૂપ ને આંખોએ પૂછ્યું : 'અલ્યા, તમે કોણ?
શેરબજારનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... બજાર કૂદ્યું ડબાક્ મારામાં (લાલચનો માર્યો હું તો મારા ડિમેટ ખાતાને વળગી પડ્યો) લીલા-લાલ આંકડાઓ ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે સ્ક્રીન પર, સેન્સેક્સ ચડે તો છાતી ફૂલે ફુગ્ગા જેવી, નિફ્ટી પડે તો…
ચાનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... ચા ઊકળી ડબાક્ તપેલીમાં (સવારનો માર્યો હું તો મારા ખાલીખમ કપને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે વરાળ, ને વરાળમાં ઊડે આખી રાતના ઉજાગરા, આદુની ગંધ ઘરભરમાં પથરાઈ જાય એવું અલગારી પર્વ, ઇલાયચી…
ઉનાળાનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... ઉનાળો કૂદ્યો ડબાક્ મારામાં (તડકાનો માર્યો હું તો મારા પડછાયાને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે લૂ, ને લૂમાં ઊડે આંબાની મંજરી, ધગધગતા પતરાં પર નાચે બપોરનો એકલવાયો સૂરજ, કોયલ ટહુકે એવી…
ભારતીય રાજકારણનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત, ચંદ્રકાંત બક્ષીના તીખા મિજાજમાં) એ...હેહેય...હેહેય... ચૂંટણી કૂદી ડબાક્ મારામાં (વચનોનો માર્યો હું તો મારા મતદાર કાર્ડને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે ઝંડા, ને ઝંડામાં ઊડે ગઈકાલનાં વચનો, માઇક…
# અમેરિકાનું આકર્ષણ ઝાંખું પડી રહ્યું છે **— પરાગ રતનપરા** દાયકાઓ સુધી ચીને પોતાના લોકોને એક જ વાત ઘૂંટી-ઘૂંટીને કહી હતી: અમેરિકા એક અરાજક અને જોખમી દેશ છે. પણ પ્રચાર એક વાત છે, અને માણસની મહત્વાકાંક્ષા બીજી વાત.
રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલી તપાસી લઉં — એમની ગઝલનો મિજાજ, શબ્દભંડોળ અને દાર્શનિક ઊંડાણ. હવે રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલી સ્પષ્ટ થઈ — ગુહ્યવાદી મિજાજ, શબ્દોનો નાદ-વૈભવ, જૂની-પુરાણી ગુજરાતી અને હિન્દી-બ્રજભાષાનું મિશ્રણ, રદીફનું ઘૂંટાતું પુનરાવર્તન,…
# ભારત: કલ્યાણ રાજ્યથી ધાર્મિક બજાર સુધી **— પરાગ રતનપરા** --- ભારત બદલાઈ રહ્યું છે. પણ કઈ દિશામાં? આ પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત બહુ ઓછા લોકોમાં છે. હું પૂછું છું, કારણ કે હું જોઈ રહ્યો છું — બે સમાંતર રેખાઓ ખેંચાઈ રહી છે આ દેશમાં.
સલ્ફ્યુરિક એસિડ: સભ્યતાનો ઉપરવાસનો ગળચીપો — પરાગ રતન બાલા માણસ વિચિત્ર પ્રાણી છે. એ ચમકતી વસ્તુઓ પાછળ દોડે છે. ચિપ, મિસાઇલ, ઇલેક્ટ્રિક ગાડી, તાંબુ, યુરેનિયમ, અનાજ. છાપામાં આ શબ્દો છપાય એટલે માણસ માને કે દુનિયા આ જ ચલાવે છે. ખોટું.
# સમસ્યા સામે થીજી જતો માણસ *— પરાગ રતનપરા* પ્રશ્ન સામે આવે છે. માણસ બે સેકન્ડ જુએ છે. અંદર એક ધ્રુજારી ઊઠે છે — પેટના ખાડામાંથી, છાતી સુધી. અને તરત જ એ કંઈક કરવા માંડે છે. ગણવા માંડે છે. લખવા માંડે છે. ફોન ઉપાડે છે. કોઈને પૂછે છે. કંઈ પણ.
# સ્વિસ બેંક: દુનિયાનું સૌથી મોટું તિજોરીખાનું **લેખક: પરાગ રતનપરા** --- સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ. વસ્તી લગભગ ૮૭ લાખ. ગુજરાતના એક જિલ્લા જેટલી.
કોરિયન કંપનીઓની ભારતીય દુકાન: એક વ્યંગ્યાત્મક નિબંધ — પરાગ રતનપરા ભાઈઓ અને બહેનો, એક વાર્તા સાંભળો. અમારા ગુજરાતી વેપારી દિમાગને સમજાય એવી ભાષામાં કહું છું, કારણ કે અંગ્રેજી અખબારોમાં છપાતા "FDI", "CEPA", "repatriation" જેવા શબ્દો વાંચીને…
સરસ. 'શરમ' વિષય પર મારી મૌલિક ગુજરાતી કવિતા પ્રસ્તુત છે — રમેશ પારેખની શૈલીની નકલ નહીં, પણ મારી પોતાની અભિવ્યક્તિ: **શરમ** શરમ એક એવી ચાદર છે જે ઓઢીએ તો ટાઢ લાગે, ઉતારીએ તો આખું ગામ જોઈ રહે.
**English Title:** *Aaya Ram, Gaya Ram — The Gujarati Psychology of Switching Sides* **ગુજરાતી શીર્ષક:** *આયા રામ, ગયા રામ — પક્ષપલટાનું ગુજરાતી મનોવિજ્ઞાન* --- ભારતમાં એક વાત પાક્કી છે — નેતા ક્યારેય ખોટી બાજુ નથી હોતો.
**ગુજરાતી શીર્ષક:** *પક્ષપલટાનું પવિત્ર પુરાણ: ઝાડુ થી કમળ સુધીની 'આત્માની યાત્રા'* --- **લેખક: પરાગ રતનપરા** --- ભારતમાં બે વસ્તુ ક્યારેય સ્થિર નથી રહેતી — એક છે મુંબઈનો ટ્રાફિક, અને બીજો છે નેતાનો પક્ષ.
**English Title:** *The Great Plate Famine: When Civilization Forgets That Food Comes Before Wi-Fi* **Gujarati Title:** *થાળીનો દુકાળ: જ્યારે સભ્યતા ભૂલી જાય છે કે ભોજન વાઈ-ફાઈ પહેલાં આવે છે* --- માણસ વિચિત્ર પ્રાણી છે.
**English Title:** *Seven Shades of Love — And Why We Indians Still Don't Know What It Means* **Gujarati Title:** *પ્રેમના સાત રંગ — અને આપણને હજી એકેય બરાબર સમજાયો નથી* --- પ્રેમ. બે અક્ષરનો શબ્દ.
**English Title:** *Fifty Shades of "I Love You" — And We Are Stuck With One* **Gujarati Title:** *પ્રેમના પચાસ રંગ — અને આપણે એક "આઇ લવ યુ" પર અટકેલા* --- આપણે ગુજરાતીઓ પ્રેમમાં પણ વેપારી છીએ.
# અવગણનાનો અભિશાપ **— પરાગ રતનપરા** એક વાત કહું? માણસ જન્મે છે ત્યારથી જ એક મોટી ભૂલ સાથે જન્મે છે. એ ભૂલનું નામ છે — પોતાની અંદર બેઠેલા ભગવાનને ન પૂછવાની ટેવ. વાત સમજવા જેવી છે. અસ્તિત્વનો આરંભ થયો ત્યારે ત્રણ વસ્તુઓ સાથે જન્મી.
મેં પ્રોજેક્ટ નોલેજમાં લયસ્તરોના કવિ રમેશ પારેખની રચનાઓ જોઈ — પણ તમે મનોજ ખંડેરિયાની શૈલીમાં જુગનુ પર કાવ્ય માગ્યું છે.
હું "Naseeb" ઉપર રમેશ પારેખની શૈલીમાં ગુજરાતી કાવ્ય રચું છું. પ્રથમ મને ર.પા.ની શૈલી ધ્યાનમાં લેવા દો — એમની વિશેષતાઓ: રમતિયાળ ભાષાપ્રયોગ, અણધાર્યા શબ્દકોઈન, લય-હિલ્લોળ, રોજિંદી ચીજોને કાવ્યમય બનાવવાની હથોટી, અને દાર્શનિક ઊંડાણ સાથે…
**English Title:** *The Country That Burned Its Own Forests on Paper* **ગુજરાતી શીર્ષક:** *કાગળ પર લીલું, જમીન પર લાલ* --- નાગપુર ૪૫ ડિગ્રી. અમદાવાદ ૪૪. પ્રયાગરાજ ૪૩. દિલ્હી ૪૨. નકશા પર આખો દેશ એક જ રંગે રંગાયેલો છે — ઘેરો લાલ.
**Gujarati Title:** એલચીની રમત — જ્યારે ખાલી સમય સામ્રાજ્યો ગળી જાય છે --- રાયમાં બપોરની નમાજ પૂરી થાય, કોર્ટ બંધ થાય, અને કાજીઓ — એટલે કે જમાનાના સૌથી હોશિયાર ગણાતા ન્યાયાધીશો — પોતાના આંગણામાં બેસી જાય. સામે પથ્થરની એક પાટી.
**English Title:** The Game is Played at the Doors **Gujarati Title:** રમત તો દરવાજે રમાય છે, સાહેબ --- કેસિનોમાં એન્ટ્રી ફ્રી હોય છે. સાંભળ્યું? ફ્રી. ગુજરાતી માણસનો સૌથી પ્રિય શબ્દ.
હું રમેશ પારેખની શૈલીની નકલ કરીને કવિતા લખવાનું ટાળીશ — એમની આગવી લય, શબ્દકર્મ અને સંવેદનતંત્ર એવાં છે કે અનુકરણ કરતાં અપમાન જેવું લાગે.
**English Title:** *The Holy Cow of Indian Farming* **Gujarati Title:** *ખેતરની પવિત્ર ગાય* --- ભારતમાં ખેતી એક વ્યવસાય નથી, એક ધર્મ છે. અને ધર્મ સામે કોઈ પ્રશ્ન પૂછે તો એ "દેશદ્રોહી" ગણાય છે.
**Gujarati Title:** *જ્યારે ડ્રેગન ખાવાનું ઓછું કરે: ચીનની થાળીમાં થતી ખામોશ ક્રાંતિ* --- એક જમાનો હતો જ્યારે ગુજરાતી માણસ માનતો કે દુનિયા ગોળ છે અને એના કેન્દ્રમાં એની પોતાની થાળી છે.
**English Title:** *The Bartender Knows Your Name (And Your Wallet)* **Gujarati Title:** *બારટેન્ડર તમારું નામ જાણે છે (અને તમારું પાકીટ પણ)* --- અમેરિકાનો એક અર્થશાસ્ત્રી હતો — રોનાલ્ડ કોઝ.
**Gujarati Title:** *પ્લાનરની કરુણતા — ભગવાન પણ તમારું લગ્નજીવન ચલાવી ન શકે* --- એક મિત્ર છે મારો. નામ નહીં લઉં, કારણ કે એ વાંચી લેશે અને પછી ત્રણ દિવસ સુધી ફોન નહીં ઉપાડે. ઈગો, સાહેબ, ઈગો.
**English Title:** *The Strange Loop of Society — Why Nobody Moves First* **Gujarati Title:** *સમાજનું ગૂંચળું — પહેલું પગલું કોણ ભરે?* --- લગ્નપ્રસંગમાં જાવ. એક ખૂણામાં મામા ઊભા છે. બીજા ખૂણામાં ફુઆ. બંને એકબીજા સામે જોતા નથી. કેમ?
**English Title:** The Brain That Thinks It's the Boss **Gujarati Title:** મગજ જે પોતાને માલિક સમજે છે --- માણસ દુનિયાનો સૌથી વિચિત્ર પ્રાણી છે. કૂતરો ભસે છે, ગાય ભાંભરે છે, કાગડો કા-કા કરે છે — પણ માણસ? માણસ વિચારે છે.
**English Title:** *The Yamnaya Strategy: Why History Always Rewards the Restless* **Gujarati Title:** *યમનાયા સ્ત્રાટેજી: ઇતિહાસ હંમેશા બેચેન લોકોને જ ઇનામ આપે છે* --- પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાંની વાત છે.
**લેખક: પરાગ રતનપરા** **English Title:** *Mamata, Your Murmura Spilled in the Bengal Square* **ગુજરાતી શીર્ષક:** *"મમતા તારા મમરા વેરાયા બંગાળના ચોકમાં"* --- બંગાળ એક અજીબ રાજ્ય છે.
**English Title:** *The Tragedy of Quitting Before the Game Begins* **ગુજરાતી શીર્ષક:** *રમત શરૂ થાય એ પહેલાં હારી જનારાઓ* --- ગુજરાતીને બે વસ્તુ બહુ વહાલી છે — એક તો ફાફડા-જલેબી, અને બીજું "ફટાફટ રિઝલ્ટ.
**English Title:** *The Country That Sees Patterns Everywhere* **Gujarati Title:** *પેટર્નોનો દેશ — જ્યાં વાદળમાં પણ ભગવાન દેખાય છે* --- આપણા દેશમાં એક અદભુત રોગ છે — જેનું મેડિકલ નામ છે "એપોફેનિયા.
**English Title:** *The Battlefield We Politely Refuse to Acknowledge* **ગુજરાતી શીર્ષક:** *જિંદગીનું યુદ્ધમેદાન — જે આપણે "બધું બરાબર છે" કહીને છુપાવીએ છીએ* --- જિંદગી એક યુદ્ધમેદાન છે — આ વાત સાંભળીને આપણા ઘરના વડીલ તરત જ કહેશે, "અરે…
**English Title:** The Man With 300 Tabs Open In His Head **ગુજરાતી શીર્ષક:** માથામાં ૩૦૦ ટૅબ ખુલ્લા રાખનાર માણસ --- ભારતીય માણસ પાસે જો કોઈ સૌથી મોંઘી મિલકત હોય તો તે છે — તેનું માથું.
**English Title:** You Are Not a Horse, Sir — Stop Neighing in Panic **ગુજરાતી શીર્ષક:** તમે ઘોડો નથી, સાહેબ — હણહણવાનું બંધ કરો --- એક જમાનામાં ઘોડો રાજા હતો. ઘોડાગાડી, ઘોડેસવાર, ઘોડાનો વેપાર — બધું એની આસપાસ.
**English Title:** I, The Self-Made Genius (Who Can't Switch On a Fan Without Cursing Volta) **ગુજરાતી શીર્ષક:** હું, સ્વયંભૂ મહાન — બાકી બધાં બાપાનું ભલું થયું છે! --- સવારના છ વાગે અલાર્મ વાગે છે. મોબાઈલમાં.
**English Title:** *The Dense Forest of WhatsApp Forwards* **ગુજરાતી શીર્ષક:** *માહિતીના મહાસાગરમાં ડૂબેલા માણસો* --- આજે સવારે છ વાગ્યે ઉઠ્યો.
**English Title:** The Last Container — Why We Are Drowning in Concerns That Are Not Ours **ગુજરાતી શીર્ષક:** છેલ્લું પાત્ર — અને આપણા ખભા પર આખી દુનિયાનો બોજ --- રોમન સમ્રાટ માર્કસ ઓરેલિયસ યુદ્ધના તંબુમાં બેસીને ડાયરી લખતો હતો.
**ગુજરાતી શીર્ષક:** *એક ગામડું જગત જીતી ગયું — માણસના "સોફ્ટવેર અપડેટ"ની વાર્તા* --- ઇતિહાસ વાંચતા-વાંચતા એક વાત સમજાય છે — દુનિયા હંમેશા મોટા લોકોએ બદલી નથી.