Weapons of Thought · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૭ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૬ / ૭
ખિસ્સામાંથી પૈસા ક્યારે નીકળે છે તે બધાને ખબર હોય છે. પણ એ પૈસા પાછા વળીને ચોખ્ખો નફો ક્યારે આપશે? મોટાભાગના લોકો આ સવાલથી આંખો ફેરવી લે છે.
મુશ્કેલી આવે ત્યારે માણસ કચરો શોધવા બેસી જાય છે. ક્યાં ભૂલ થઈ, કોણે છબરડો વાળ્યો, સિસ્ટમ કેમ સડી ગઈ. આ માનસિકતા જૂની છે. સમસ્યાનું પોસ્ટમોર્ટમ કરવાથી દર્દી જીવતો થતો નથી. 'બ્રાઇટ સ્પોટ વિશ્લેષણ' સાવ ઊલટો રસ્તો બતાવે છે.
કોઈપણ નવી તાલીમ કે પ્રોજેક્ટ પછી સરેરાશના આંકડા જોવાની આદત મૂર્ખામીભરી છે. કંપનીઓ લાખો રૂપિયા ખર્ચીને લોકોને શીખવે છે. મહિનો પૂરો થાય એટલે રિપોર્ટ બને છે કે કેટલા ટકા લોકો પાસ થયા અને સરેરાશ કેટલો ફાયદો થયો. સરેરાશ હંમેશાં જૂઠું બોલે છે.
ડર કે ક્રોધ જેવી નકારાત્મક લાગણીઓ માણસની દૃષ્ટિ સંકોચી નાખે છે. જંગલમાં સામે વાઘ આવે ત્યારે મગજ માત્ર ભાગવાનો કે લડવાનો જ વિચાર કરે. ત્યાં નવીનતા કે કવિતાને કોઈ સ્થાન નથી હોતું.
કોઈ માણસ આંખ મિચકાર્યા વગર વાત કરે એટલે એ સાચો, અને કોઈ નજર ચોરીને બોલે એટલે એ જૂઠો—આ આપણી સસ્તી માનસશાસ્ત્રીય સમજ છે.
જૂના ગ્રામોફોનની સોય અટકી જાય ત્યારે એક જ અવાજ વારંવાર ગૂંજ્યા કરે. 'ટક... ટક... ટક...' આ તકનીકનું નામ ત્યાંથી આવ્યું છે.
એક ખાલી મકાનની એક બારી તૂટેલી છે. કોઈ એને સમું કરતું નથી. થોડા દિવસમાં બીજી બારીઓ પણ તૂટી જશે. પછી ત્યાં કચરો ફેંકાશે, દીવાલ પર ગંદી ચિત્રામણી થશે અને છેવટે અસામાજિક તત્ત્વો અડ્ડો જમાવી દેશે. આ કોઈ અકસ્માત નથી, સામાજિક મનોવિજ્ઞાન છે.
મોડું થઈ રહેલા કામમાં વધુ માણસો ઉમેરવાથી કામ વહેલું પતવાને બદલે વધારે મોડું થાય છે. આ છે બ્રૂક્સનો નિયમ. આપણી સાદી ગણિતશાસ્ત્રીય બુદ્ધિ કહે છે કે એક માણસને જે ખાડો ખોદવામાં દસ કલાક લાગે, એ જ ખાડો દસ માણસો એક કલાકમાં ખોદી નાખે.
માણસ પોતાની આસપાસ એક કાલ્પનિક પરપોટો રચે છે અને પછી આખી દુનિયાને તે પરપોટાના કેન્દ્રમાંથી જ મૂલવે છે. આ માનસિક બંધિયારપણાને 'બબલ-સેન્ટ્રિઝમ' કહી શકાય.
તમારા કેલેન્ડર પર ક્યારેય નજર નાખી છે? સવારથી સાંજ સુધી મીટિંગો, ફોન કોલ્સ અને નાની-મોટી અપોઈન્ટમેન્ટ્સની ભીડ જામી હોય છે. માણસ પોતાની જ ડાયરીનો કેદી બની જાય છે. બુલડોઝ કેલેન્ડરનો અર્થ સાવ સીધો છે: તમારા આયોજન પર બુલડોઝર ફેરવી દેવું.
કોઈ સમસ્યા ઉકેલવાના બે રસ્તા હોય છે: એક, સામે ઊભેલી દીવાલને સમજીને દરવાજો શોધવો. બીજો, પીળા રંગનું ભારે મશીન ચાલુ કરીને સીધી દીવાલ તોડી પાડવી. બીજા રસ્તાને વ્યવહારની ભાષામાં બુલડોઝિંગ કહે છે. આ કોઈ તકનીકી સિદ્ધાંત નથી, પણ માનસિકતા છે.
જો તમારી નોકરી આવતી કાલે સવારે અચાનક ગાયબ થઈ જાય, તો શું દુનિયા અટકી પડશે? જો જવાબ 'ના' હોય, તો તમે કદાચ એક નકામી નોકરી કરી રહ્યા છો. આ કોઈ અપમાન નથી, એક કડવી આર્થિક વાસ્તવિકતા છે. એવી લાખો નોકરીઓ છે જેનું કોઈ સાચું અસ્તિત્વમૂલ્ય નથી.
અમુક વાક્યો સાંભળવામાં ગહન લાગે છે, પણ અંદર કશું હોતું નથી. "અનંત ચેતના બ્રહ્માંડ સાથે તાલ મિલાવીને ક્વોન્ટમ ઉર્જાનું સર્જન કરે છે." આ વાક્યમાં વ્યાકરણ છે, મોટા શબ્દો છે, પણ કોઈ નક્કર અર્થ નથી.
કોઈ લુચ્ચો માણસ તમને સાવ વાહિયાત વાત કહે ત્યારે તમે તરત માની નથી લેતા. તમને ખબર હોય છે કે બોલનાર ભરોસાપાત્ર નથી. મગજ એ ગપગોળાને કચરાપેટીમાં નાખી દે છે. પણ છ મહિના પછી ચમત્કાર થાય છે.
વિજ્ઞાન અને એરોડાયનેમિક્સના જૂના નિયમો કહેતા હતા કે ભમરો ક્યારેય ઉડી ન શકે. એનું શરીર વજનદાર છે અને પાંખો અત્યંત નાની છે. ગણિતના ચોપડે એનું ઉડવું અસંભવ ગણાતું હતું. છતાં ભમરો રોજ બગીચામાં ઉડે છે અને મધ એકઠું કરે છે.
સંસ્થા મોટી થાય એટલે કામ કરવાની રીત બદલાઈ જાય છે. શરૂઆતનું સાહસ મરી પરવારે છે. એની જગ્યાએ આવે છે: બ્યુરોક્રેટ મોડ. આ એક એવી કાર્યપદ્ધતિ છે જ્યાં પરિણામ કરતાં પ્રક્રિયા વધુ વહાલી બને છે. કોઈ નવો વિચાર આવે તો સીધો અમલ નથી થતો.
સિસ્ટમ જ્યારે માણસ કરતાં નિયમને અને દર્દી કરતાં બજેટને વધારે વહાલ કરવા લાગે, ત્યારે આ રોગ જન્મે છે. સંસ્થાકીય ભાષામાં આને 'બ્યુરોક્રેટિક પાર્સિમોની' એટલે કે અમલદારશાહી કરકસર કહે છે.
તમારી પાસે વીસ કામની યાદી છે, પણ સાચું કામ એકેય પૂરું થતું નથી. આ આજના નોકરિયાત વર્ગનો સૌથી મોટો રોગ છે. આ સમસ્યાનો ઉકેલ જેક નેપે પોતાની ઉત્પાદકતા પદ્ધતિઓમાં આપ્યો છે, જેને 'બર્નર લિસ્ટ' કહે છે. રસોડાના ગેસ સ્ટવની કલ્પના કરો.
થાક માત્ર અંગત અનુભવ નથી. એ વાઇરસ જેવો છે. એક માણસ અંદરથી તૂટી જાય ત્યારે એનો સડો આખી ટીમને ભરખી જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને બર્નઆઉટ કોન્ટેજિયન ઇફેક્ટ કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય શારીરિક થાકની વાત નથી.
તમે અડધો કલાક બસ સ્ટોપ પર ઊભા રહો છો. એકપણ બસ આવતી નથી. પછી અચાનક એકસાથે ત્રણ બસો લાઈનમાં આવીને ઊભી રહી જાય છે. આ કોઈ ડ્રાઈવરની બદમાશી નથી. આ એક ગણિત છે. ટ્રાફિક એન્જિનિયરિંગમાં આને બસ-બંચિંગ કહે છે.
માણસ પરિવાર માટે કમાવા નીકળે છે. દિવસ-રાત દોડે છે, પૈસા ભેગા કરે છે, સામ્રાજ્ય ઊભું કરે છે. દલીલ એક જ હોય છે: 'હું આ બધું મારાં છોકરાં માટે કરું છું.
ઓફિસમાં કેટલાક લોકો સતત દોડતા દેખાય છે. હાથમાં લેપટોપ હોય, ચહેરા પર અતિશય ગંભીરતા હોય અને કેલેન્ડર મીટિંગોથી ભરેલું હોય. પણ દિવસના અંતે પૂછો કે પરિણામ શું આવ્યું, તો જવાબ શૂન્ય મળે. આને ‘બિઝનેસ થિયેટર’ કહે છે.
સતત દોડતા રહેવું અને ક્યાંક પહોંચવું—આ બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફર્ક છે. આપણું મગજ એક વિચિત્ર ભ્રમમાં જીવે છે. જો આપણે આખો દિવસ પરસેવો પાડ્યો, દસ ઈમેલ લખ્યા અને ફોન પર બૂમો પાડી, તો આપણને લાગે છે કે ઘણું મોટું કામ થઈ ગયું.
માણસ થાકીને લોથપોથ થઈ જાય છે, છતાં નવરો બેસતાં ડરે છે. આ આધુનિક યુગનો વિચિત્ર રોગ છે. વ્યસ્તતાનો વિરોધાભાસ એટલે એવી માનસિક સ્થિતિ, જ્યાં અતિશય કામ તમને અંદરથી બાળી નાખે છે છતાં તમે કામ વગર રહી શકતા નથી. નવરાશ મળે તો અજંપો થાય.
ખરાબ સમાચાર આપવાની એક ચોક્કસ કળા હોય છે. મોટાભાગના માણસો આખી વાત છુપાવે છે અથવા તો સાવ છેલ્લી ઘડીએ ધડાકો કરે છે.
આ કોઈ અકાદમિક સિદ્ધાંત નથી, પણ રોજિંદી વ્યવહારુ ભાષામાંથી ઊતરી આવેલો એક સ્પષ્ટ વિચાર છે. કોઈ એક પુસ્તકે આ શબ્દ સત્તાવાર બનાવ્યો નથી. પણ તેનો અર્થ સાદો છે. વાફલ એટલે કે લોટનું એક સામાન્ય શેકેલું ચોસલું. એ પોતે સૂકું અને સાદું છે.
બે જૂની માન્યતાઓ છે. પહેલી: બિલાડી ગમે ત્યાંથી પડે, હંમેશાં પોતાના ચાર પગ પર જ ઊતરે છે. બીજી: માખણ ચોપડેલી બ્રેડ હાથમાંથી છટકે, ત્યારે માખણવાળો ભાગ જ જમીન પર પડે છે.
કોઈપણ નવી સમસ્યા આવે એટલે પાકીટ બહાર કાઢવું એ માણસની જૂની આદત છે. 'બાય-ટુ-સોલ્વ ટેન્ડન્સી' એટલે પરિશ્રમ કરવાને બદલે નાણાં ખર્ચીને ઉકેલ ખરીદી લેવાનો ભ્રમ. આ શબ્દ કોઈ એક પુસ્તકમાંથી આવ્યો નથી. પણ વિચાર રોજિંદી માનસિકતા પર ચોટ કરે છે.
મોટા ભાગના લોકો પૈસા કમાવા માટે પોતાનો સમય વેચે છે. શરૂઆતમાં આ અનિવાર્ય છે. પણ ખરી રમત ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે તમે કમાયેલા પૈસા વાપરીને તમારો જ સમય પાછો ખરીદો છો. આ ચક્રને 'બાયબેક લૂપ' કહે છે. તમે મહેનત કરો છો, આવક વધે છે.
તમે પૈસા કમાવવા માટે કામ કરો છો કે કામ કરવા માટે પૈસા વાપરો છો? મોટા ભાગના લોકો વ્યવસાય કે નોકરી વધે એટલે વધુ કલાકો હોમી દે છે. આ આત્મઘાતી રસ્તો છે.
તમારા એક કલાકની સાચી કિંમત કેટલી? મોટા ભાગના લોકો પાસે આનો કોઈ સ્પષ્ટ હિસાબ હોતો નથી. પરિણામે તેઓ એવા કામોમાં દિવસો બગાડે છે જે કોઈ બીજા પાસે સાવ નજીવા ખર્ચે કરાવી શકાતા હતા.
ભીડમાં કોઈનું મોત થાય ત્યારે કોઈ ખૂની નથી હોતું. આ કોઈ કવિતા નથી, ક્રૂર વાસ્તવિકતા છે. રસ્તા પર અકસ્માત થાય અને લોહી નીતરતો માણસ તરફડતો હોય ત્યારે સો માણસોનું ટોળું ગોળ કુંડાળું વળીને જોયા કરે છે. કોઈ આગળ વધીને તેને રિક્ષામાં બેસાડતું નથી.
ઉત્તેજના હંમેશા વિચારવાની શક્તિ છીનવી લે છે. આ કોઈ ગંભીર મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી, પણ આધુનિક માર્કેટિંગ જગતનો એક નગ્ન વ્યવહાર છે. આ શબ્દ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે લેખકે ઘડેલો નથી, પણ બજારમાં તે રોજ વપરાય છે.
માણસ હવે માણસ રહ્યો નથી, એક ચાલતી-ફરતી બેલેન્સ શીટ બની ગયો છે. આપણે આપણી જાતને કે અન્ય વ્યક્તિઓને લાગણી, વિચાર કે ચરિત્રથી નથી માપતા. દરેક સંબંધ, દરેક નિર્ણય અને દરેક ક્ષણનું આર્થિક મૂલ્યાંકન થાય છે.
કામ કરવાની યાદી બનાવવી એ દુનિયાનું સૌથી મોટું જૂઠાણું છે. લોકો કાગળ પર લાંબું લિસ્ટ બનાવે છે અને પછી એ કાગળને જોઈને દિવસ આખો અપરાધભાવમાં જીવે છે. લિસ્ટ તમને એ નથી કહેતું કે કામ ક્યારે થશે. તે માત્ર એ ગણાવે છે કે તમારા માથે કેટલું દેવું છે.
કોઈને નવું કામ શીખવવું એ આખી દુનિયામાં સૌથી કંટાળાજનક બાબત છે. મોટાભાગના સાહેબો ફાઈલો ફેંકે છે અથવા લાંબા ભાષણો આપે છે. પછી ફરિયાદ કરે છે કે સામેવાળો બરાબર કામ કરતો નથી. કેમકોર્ડર પદ્ધતિ આ આખી પળોજણનો સીધો અને ક્રૂર ઇલાજ છે.
જ્યારે કોઈ આંકડાને તમે સફળતાનું અંતિમ માપદંડ બનાવી દો છો, ત્યારે માણસો કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે અને આંકડો સેટ કરવાનું શરૂ કરી દે છે. આ કેમ્પબેલનો નિયમ છે. અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી ડોનાલ્ડ ટી.
બે બળો જ્યારે સામસામે પૂરી તાકાતથી અથડાય છે, ત્યારે પરિણામ શૂન્ય આવે છે. વિજ્ઞાન અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સમાં આ બહુ જૂનો નિયમ છે. એક સિગ્નલ બીજા સિગ્નલને કાપી નાખે છે.
ટેબલ પર એક મીણબત્તી, માચીસ અને એક નાનું બોક્સ છે જેમાં ટાંકણીઓ ભરેલી છે. ટાસ્ક એટલો જ છે: મીણબત્તીને લાકડાની દીવાલ પર એવી રીતે ચોંટાડો કે તેનું મીણ નીચે ટેબલ પર ન ટપકે.
મોટી સભાઓમાં સત્ય સૌથી પહેલા મરી જાય છે. રૂમમાં દસ માણસો બેઠા હોય ત્યારે બધા બોસના ચહેરા સામે જુએ છે. જેવો સાહેબનો અભિપ્રાય પડે, એટલે બાકીના નવ જણા ડોકું હલાવે છે.
કોઈ માણસ પાસે કેટલા રૂપિયા છે તેના પરથી તેનું સુખ કે સ્વતંત્રતા મપાતી નથી. આ સીધો અને અણિયાળો વિચાર છે. માણસ પાસે શું છે તે મહત્વનું નથી, પણ એ સાધનોથી તે વાસ્તવમાં શું કરી શકે છે તે મુખ્ય બાબત છે. કાગળ પર માત્ર હક આપી દેવાથી પેટ ભરાતું નથી.
તમે દુનિયાને જેવી છે તેવી નથી જોતા. તમે દુનિયાને કિંમતની નજરે જુઓ છો. દરેક સંબંધ, દરેક ક્ષણ અને દરેક માનવીય પીડાનું મૂલ્યાંકન અજાણતા જ નફા-નુકસાનના ત્રાજવે થવા લાગે છે. આ કોઈ સામાન્ય લોભ નથી, આ માનસિક બીબાંઢાળ છે.
શુદ્ધ તર્ક ક્યારેક માણસને લકવો મારી દે છે. માત્ર લાગણી માણસને ખાડામાં ધકેલે છે. સફળ નિર્ણય લેવા માટે આ બંને વચ્ચે એક પુલ જોઈએ.
મિલિટરી ભાષામાં એક જૂનો શબ્દ છે: કેરટેકર સ્ટેટસ. કોઈ લશ્કરી છાવણી કે વિશાળ ફેક્ટરી કાયમ માટે બંધ નથી થતી, પણ ત્યાં કામકાજ પૂરેપૂરું અટકી જાય છે. દરવાજે માત્ર બે ચોકીદાર ઊભા રહે.
કૂતરાને આપણે ઘરમાં પાળીએ છીએ અને ગાય કે બકરાને કાપીને ખાઈ જઈએ છીએ. આ ભેદભાવ કોઈ કુદરતી નિયમ નથી, એક વિચારધારા છે. સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક મેલાની જોયે ૨૦૦૧માં આ માનસિકતાને 'કાર્નિઝમ' નામ આપ્યું.
આપણા મગજમાં ક્યાંય કોઈ એક કેન્દ્રીય કંટ્રોલ રૂમ નથી. આપણે માનીએ છીએ કે આંખ, કાન અને નાક જે જુએ-સાંભળે છે, તે મગજમાં ચાલતા કોઈ આંતરિક સિનેમાના પડદા પર પ્રોજેક્ટ થાય છે અને અંદર બેઠેલો કોઈ 'હું' તે તમાશો જોઈને નિર્ણયો લે છે.
હિસાબના ચોપડા સાચવનારા અને ભવિષ્યની દિશા બતાવનારા માણસમાં આસમાન-જમીનનો ફરક હોય છે. કોર્પોરેટ અને એકાઉન્ટિંગ જગતમાં 'ક્લાયન્ટ એડવાઇઝરી સર્વિસીસ' એટલે કે સીએએસનો વડો આ ફરક સાબિત કરે છે. આ કોઈ સામાન્ય મુનીમ નથી.
કોઈ સામ્રાજ્ય કે મોટી કંપની એક જ દિવસમાં તૂટી પડતી નથી. તેનો વિનાશ ધીમો, કંટાળાજનક અને અંદરથી હોય છે. જીવવિજ્ઞાનમાં શરીર જ્યારે ભૂખમરામાં પોતાના જ સ્નાયુઓ ખાઈને જીવે, તેને કેટાબોલિઝમ કહે છે.
કોઈ એક વ્યક્તિ કે સરકાર આખી દુનિયા ચલાવી શકતી નથી. બજાર કોઈ એક ધ્યેય માટે કામ કરતું નથી. અર્થશાસ્ત્રી ફ્રેડરિક હાયકે ૧૯૭૦ના દાયકામાં આ વ્યવસ્થા માટે 'કેટાલેક્સી' શબ્દ લોકપ્રિય બનાવ્યો.
સ્ક્રીન પર લોહી વહેતું જોઈને માણસ શાંત થાય છે કે વધુ હિંસક બને છે? કેથાર્સિસ સિદ્ધાંત દાવો કરે છે કે કાલ્પનિક હિંસા જોવાથી અંદરનો આક્રોશ બહાર નીકળી જાય છે. મન હળવું થાય છે. ગ્રીક ફિલસૂફ એરિસ્ટોટલે નાટકો વિશે આ વાત કહી હતી.