આ વિષયમાં 249 લેખ · પાનું ૩ / ૫
# ભારત: ગ્રામીણ-શહેરી આવક ખાઈ અને "નિષ્ફળ રાષ્ટ્ર"નો પ્રશ્ન પરાગ, આ ખૂબ જ મહત્વનો વિષય છે. ચાલો ઊંડાણથી જોઈએ. ## ગ્રામીણ અને શહેરી આવકનો તફાવત — આંકડા શું કહે છે? પરાગ, આ વિષય પર ખૂબ ગંભીર અને ડેટા-આધારિત ચર્ચા થઈ શકે. ચાલો ઊંડાણથી જોઈએ.
**— પરાગ રતનપરા** --- એક સમય હતો — અને કદાચ એ સમય ક્યારેય ખરેખર ગયો નથી, માત્ર આપણે જ એને ભૂલી ગયા છીએ — જ્યારે માણસ પોતાના પગલાં ગણતો. દરેક ડગલું એક નિર્ણય હતું.
**— પરાગ રતનપારા** --- માણસ પોતાને બુદ્ધિશાળી કહે છે. એ ચંદ્ર પર પહોંચ્યો, એણે અણુ તોડ્યો, એણે ChatGPT બનાવ્યું — પણ એને ખબર નથી કે રાત્રે ત્રણ વાગ્યે ફ્રિજ ખોલીને ચીઝ કેમ ખાય છે. આ છે માણસ. આ છે એનું ગૌરવ.
**ગુજરાતી શીર્ષક:** *પાતળા ભારતીયોને હાર્ટ એટેક કેમ આવે છે? — એક સરળ સમજૂતી* ✍️ **— પરાગ રતનપરા** --- આપણા દેશમાં એક બહુ જૂની માન્યતા છે — "જો પાતળો છે, તો તંદુરસ્ત છે." બસ, આ એક વાક્યમાં આખા દેશનું health science પૂરું.
**— પરાગ રતનપરા** --- **૧.** આપણે મહાન પ્રજા છીએ. આપણે રોજ એકબીજાને મળીએ છીએ — અને રોજ એકબીજાને તોળીએ છીએ. માણસ સામે ઊભો હોય ત્યારે આપણી આંખો પહેલાં એના ચહેરા પર નહીં, એની ખિસ્સા પર જાય છે. પછી એના હોદ્દા પર. પછી એની ઓળખાણ પર.
**— પરાગ રતનપરા** --- ફ્રોઈડ કહીને ગયો કે માણસ મૂળભૂત રીતે જાનવર છે. આપણે એને ગાળ ગણીએ છીએ. પણ ફ્રોઈડે ગાળ નહોતી આપી — ડાયગ્નોસિસ આપ્યું હતું. અને ડાયગ્નોસિસ હંમેશાં કડવું હોય છે — ખાસ કરીને જ્યારે દર્દી પોતાને તંદુરસ્ત માનતો હોય.
**— પરાગ રતનપારા** --- માણસ જ્યારે પહેલીવાર જૂઠું બોલે છે, ત્યારે એને ખબર હોય છે કે એ જૂઠું બોલે છે. બીજીવાર બોલે ત્યારે થોડી અગવડ થાય. ત્રીજીવાર?
**— પરાગ રતનપરા** --- ફ્રોઈડ સાહેબે કહ્યું કે સ્વપ્ન એ અચેતનનો "શાહી રાજમાર્ગ" છે. શાહી રાજમાર્ગ! — જાણે કોઈ મહારાજા હાથી પર બેસીને નીકળ્યા હોય, ને પ્રજા તાળીઓ પાડતી હોય.
**— પરાગ રતનપરા** --- પેસિફિક મહાસાગરમાં પાણી ગરમ થઈ રહ્યું છે. ખૂબ ગરમ. સામાન્ય કરતાં અઢી ડિગ્રી વધુ ગરમ. અને આ અઢી ડિગ્રી — કાગળ પર નાની લાગે, પણ ધરતી પર? ધરતી પર આ અઢી ડિગ્રી ઇતિહાસ બદલે છે.
Now I'm composing the essay itself, weaving together Freudian analysis with biting satire about the contradictions inherent in Indian television melodrama.
# ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા: ભારતીય સંદર્ભમાં એક બંધ ઓરડાની કબૂલાત **— પરાગ રતનપરા** --- પહેલાં એક નાની સ્પષ્ટતા, કારણ કે ગુજરાતી વાચક શબ્દ સાંભળીને તરત ગભરાય છે અને માને છે કે લેખક હવે અંગ્રેજી ઝાડવા બેઠો છે. ક્લોસ્ટ્રોફોબિયા એટલે બંધ જગ્યાની બીક.
**— પરાગ રતનપરા** સિનેમાહોલની અંદર અંધારું હતું અને બહાર પણ. ફરક એટલો કે અંદર બેઠેલા માણસને લાગતું હતું કે એ કંઈક "જોઈ" રહ્યો છે. પડદા પર લોહી ઊડતું હતું, ગાળો ફૂટતી હતી, અને રાષ્ટ્રભક્તિ બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિકની જેમ વાગતી હતી.
ટીવી: એક આધુનિક અફીણ — પરાગ રતનપરા માણસ જન્મે છે, રડે છે, અને પછી રિમોટ શોધે છે. આ ત્રણ ક્રિયાઓ વચ્ચે જે કંઈ થાય છે તેને આપણે "જીવન" કહીએ છીએ. પણ આધુનિક ભારતીય માટે જીવન એટલે સોફા, ચા, અને સ્ક્રીન પરથી ટપકતી રંગીન મૂર્ખતા.
**— પરાગ રતનપરા** પંદર વર્ષ. માત્ર પંદર. ઇતિહાસમાં આ સમય એક પલકારો છે. પણ આ પલકારામાં એક ગુજરાતી માણસે જે કર્યું, તે યુરોપના ઉદ્યોગપતિઓ બસો વર્ષમાં પણ કરી શક્યા નહોતા. મુંદ્રાના ખારા પાણી પાસે ઊભા રહીને જુઓ. ત્યાં પહેલાં રણ હતું.
ભ્રષ્ટાચારનું મનોવિશ્લેષણ — પરાગ રતનપરા ભારત એક વિચિત્ર દેશ છે. અહીં માણસ જન્મે છે ત્યારે દાઈને પરબીડિયું આપવું પડે છે, અને મરે છે ત્યારે સ્મશાનના લાકડાં માટે પણ 'ઉપર' કંઈક સરકાવવું પડે છે. વચ્ચેના સિત્તેર-એંસી વર્ષ?
# ગોકુલધામની ગુફામાં માણસનું મન **— પરાગ રતનપરા** ટેલિવિઝન એક અરીસો છે. અને અરીસામાં માણસ એ જ જુએ છે જે એ જોવા માંગે છે — નહીં કે જે એ ખરેખર છે. "તારક મહેતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા." સત્તર વર્ષ. હજારો એપિસોડ. કરોડો દર્શકો.
**— પરાગ રતનપરા** માણસ એક જ ચહેરા સાથે જન્મે છે. પછી જિંદગી એને ડઝનબંધ મહોરાં પહેરાવે છે. અને એક દિવસ એ પોતે જ ભૂલી જાય છે કે અસલી ચહેરો કયો હતો. ડૉક્ટરો એને 'સ્કિઝોફ્રેનિયા' કહે છે. હું એને 'શહેરી સભ્યતાનું પ્રમાણપત્ર' કહું છું.
# સલ્ફર - પૃથ્વીનું સૌથી વ્યૂહાત્મક તત્વ હવે ૨૧ માઇલની સામુદ્રધુનીની પાછળ કેદ છે **— પરાગ રતનપરા** એક પીળો પાવડર છે. તમે એના વિશે ક્યારેય વિચાર્યું નથી. વિચારવાની જરૂર પણ નહોતી. હવે છે. ૨૭ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬.
ગો: એક રમત જે જીવન શીખવે છે લેખક: પરાગ રતનપરા જ્યારથી હું ચીન પાછો આવ્યો છું, ત્યારથી રોજ ગો રમું છું. અને મને લાગે છે કે આ દુનિયાની સૌથી સારી મગજની કસરત છે. માણસને આખું ચિત્ર જોતાં શીખવે એવી બીજી કોઈ રમત મેં જોઈ નથી. ગો શું છે?
# તબલાંનો અવાજ: વિજ્ઞાન જે કારીગરોથી પાછળ રહી ગયું **— પરાગ રતનપરા** તબલું વાગે છે. અને તબલું ગાય છે. આ બે વાક્યો વચ્ચે જે ફરક છે એ સમજવા માટે પશ્ચિમના વૈજ્ઞાનિકોને સદીઓ લાગી. ભારતના કારીગરોને નહોતી લાગી. એમને તો કાન હતા, અને કાન પૂરતા હતા.
# ભારતીય જીન્સનો નકશો: આખરે આપણે પણ ગણતરીમાં આવ્યા! **— પરાગ રતનપરા** હજારો વર્ષથી આપણે કહેતા આવ્યા છીએ કે ભારત એટલે વિવિધતામાં એકતા. પણ વિજ્ઞાનની દુનિયામાં આપણી ગણતરી ક્યાંય નહોતી.
આ લેખ પાયાવિહોણો કેમ નથી — ૨૫ કારણો ૧. ભારત ભ્રષ્ટાચાર સૂચકાંક (Corruption Perception Index)માં વર્ષોથી ૮૦-૯૫ની આસપાસ ઝોલાં ખાય છે — એટલે લેખની ટીકા આંકડાકીય હકીકત પર ઊભી છે, કલ્પના પર નહીં. ૨.
# વિદેશીઓ કેમ ભાગે છે? — એક વ્યંગ **— પરાગ રતનપરા** --- અઢાર મહિના પહેલાંની વાત છે. ત્યારે ભારત "સોનાની લંકા" હતું. વિદેશી રોકાણકારો — જેમને આપણે પ્રેમથી FPI કહીએ છીએ — લાઇન લગાવીને ઊભા હતા.
# આફ્રિકા: સોનાની થાળીમાં ભૂખમરો *— પરાગ રતનપરા* --- આફ્રિકા. દુનિયાનો બીજો સૌથી મોટો ખંડ. ૩ કરોડ ચોરસ કિલોમીટર. ૫૪ દેશો. ૧.૪ અબજ લોકો. અને નીચે?
# હોર્મુઝની બહારનો દરવાજો: ઈરાનનો બે અબજ ડૉલરનો જુગાર **— પરાગ રતનપરા** --- દુનિયામાં કેટલીક વસ્તુઓ એવી હોય છે જે તમે ત્યારે જ બનાવો છો જ્યારે તમને ખબર હોય કે એક દિવસ આફત આવવાની છે. ઈરાને બે અબજ ડૉલર ખર્ચીને એક દરવાજો બનાવ્યો.
# કારખાનાનો માણસ: ભારત અને ચીન વચ્ચેનો પગારખાઈ **— પરાગ રતનપરા** નોઇડામાં કારખાનાના મજૂરો રસ્તા પર ઊતર્યા છે. માગણી? ₹20,000 મહિને. વીસ હજાર. એક સ્માર્ટફોનની કિંમત. એક મધ્યમવર્ગીય પરિવારના એક મહિનાના શાકભાજી-દૂધ-ગેસના બિલ.
ક્રિકેટ: એક રાષ્ટ્રીય વ્યસન અથવા સામૂહિક આત્મવંચના? ભારત દેશ વિચિત્ર છે. અહીં માણસ ભૂખ્યો સૂઈ શકે છે, પણ ભારત-પાકિસ્તાન મેચ જોયા વગર નહીં. અહીં પત્ની પ્રસૂતિની પીડામાં હોય અને પતિ ટીવી સામે બેસીને બૂમો પાડતો હોય - "અરે યાર, એક રન માટે આઉટ!
# વીજળી એક વસ્તુ નથી, એક તંત્ર છે **— પરાગ રતનપરા** --- દુનિયામાં એક અબજ માણસો એવા છે જે સુખેથી જીવે છે. પૈસો છે, કમાણીની તકો છે, સંપત્તિ છે.
# બિટકોઈન: સમયની અનિવાર્ય ધારા *— પરાગ રતનપારા* માણસ જ્યારે પહેલીવાર સોનાના ટુકડા હાથમાં લઈને ઊભો રહ્યો હશે, ત્યારે એને ખબર નહોતી કે આ ચળકતો ટુકડો એની આખી સભ્યતાનું ભાવિ નક્કી કરશે.
# સમાજવાદનું સ્વપ્ન અને વાસ્તવિકતાનો કડવો ઘૂંટ **— પરાગ રતનપારા** --- માણસ એક વિચિત્ર પ્રાણી છે. એ સપનાં જુએ છે સમાનતાનાં, પણ એની રગેરગમાં વહે છે — "હું બીજા કરતાં ચડિયાતો છું" — એ ઝેર.
**સમાજવાદ કેમ ક્યારેય ચાલી શકે નહીં — ગાણિતિક રીતે** *— પરાગ રતનપરા* --- વિયેના. ૧૯૧૯. ઑસ્ટ્રો-હંગેરિયન સામ્રાજ્ય હમણાં જ તૂટી પડ્યું છે. યુદ્ધ હારી ચૂક્યા છે. જૂની વ્યવસ્થા ગઈ, અને નવી હજુ આવી નથી.
# ભારત: એક 'નિષ્ફળ રાષ્ટ્ર'ની સફળ કથા **— પરાગ રતનપરા** --- દેશ નિષ્ફળ જાય છે ત્યારે કોઈ ઘંટ નથી વાગતો. કોઈ સાયરન નથી ફૂંકાતો.
# ઝભ્ભો અને તલવાર *— પરાગ રતનપરા* બૌદ્ધ ધર્મ. શબ્દ સાંભળતાં જ પશ્ચિમના માણસની આંખ સામે શું આવે છે? કેસરી ઝભ્ભો, મૌન, ધ્યાન, કરુણા, અહિંસા. દલાઈ લામાનું સ્મિત. એક 'શાંગ્રી-લા' — જ્યાં હિંસા નથી, દ્વેષ નથી, લોહી નથી. પણ આ ચિત્ર અધૂરું છે.
# ભગવો અને બૅલેટ બૉક્સ *— પરાગ રતનપરા* ભારત. સંતોનો દેશ. ઋષિમુનિઓની ભૂમિ. 'વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્'નો દેશ. પાઠ્યપુસ્તકમાં આવું જ લખેલું છે. અને પાઠ્યપુસ્તક ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતું — એ માત્ર અર્ધસત્ય બોલે છે, જે જૂઠ કરતાં વધારે સગવડભર્યું હોય છે.
# ભગવાં રાજકારણ: ધર્મની દુકાન અને સત્તાનો ત્રાજવો *— પરાગ રતનપરા* ભારત. વિશ્વગુરુ. સહિષ્ણુતાની ભૂમિ. 'વસુધૈવ કુટુંબકમ્'નો દેશ.
# ટ્રમ્પની "હા-પાડી-દીધી" ડિપ્લોમસી: દુનિયાનો સૌથી મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક તમાશો **— પરાગ રતનપરા** --- ગઈકાલે ટેલિવિઝન પર એક માણસ ઊભો હતો. નારંગી ચહેરો, પીળા વાળ, અને મોઢામાંથી શબ્દો નહીં પણ બુલડોઝર નીકળતા હતા.
# મૂડીવાદનો મહાભારત અથવા દસ મિલિયનનું સાતસો ચાલીસ કેવી રીતે થાય? અમેરિકા એક વિચિત્ર દેશ છે. ત્યાં માણસો કામ નથી કરતા, પૈસા કામ કરે છે. અને પૈસા પણ એવા કામ કરે છે કે જોઈને ગુજરાતી વાણિયાને પણ શરમ આવે.
**ગીત ૧: "ચાંદી જેવો રંગ છે તારો" નું પેરોડી વર્ઝન** *(પત્નીને ઉદ્દેશીને ગાતો પતિ)* તાવડી જેવો રંગ છે તારો, સોનેરી તેલ છે વાળ રસોડામાં ઊભી રહે તું, જાણે ગરમ કૂકરની ઢાળ તારી ચીસો સાંભળીને, પાડોશી પણ ભાગે દૂર મારું દિલ પણ ધડકે એવું, જેમ…
**ગીત: "ચાંદની જેવો રંગ છે તારો"** *(પત્નીને પ્રેમભર્યું સમર્પણ)* ચાંદની જેવો રંગ છે તારો, રેશમ જેવા વાળ રસોડામાં ઊભી રહે તું, જાણે અન્નપૂર્ણાની ઢાળ તારી મીઠી વાણી સાંભળીને, પંખી પણ થાય મૌન મારું દિલ પણ ધડકે એવું, જાણે વીણાનો સૂર-ગૌણ તારા…
ભારતીય રાજકારણનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત, ચંદ્રકાંત બક્ષીના તીખા મિજાજમાં) એ...હેહેય...હેહેય... ચૂંટણી કૂદી ડબાક્ મારામાં (વચનોનો માર્યો હું તો મારા મતદાર કાર્ડને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે ઝંડા, ને ઝંડામાં ઊડે ગઈકાલનાં વચનો, માઇક…
# મુઘલો, મોદી અને ઇતિહાસનો વિચિત્ર વ્યંગ *— ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં* --- ઇતિહાસ એક વેશ્યા છે. જે રાજા આવે તેની સાથે સૂઈ જાય છે, અને સવારે ઊઠીને નવા ગ્રાહકની રાહ જુએ છે. આ વાક્ય કઠોર લાગે, પણ સત્ય કઠોર જ હોય છે.
# પર્શિયન રણનીતિ: ધીરજ, વિભાજન અને રાજદ્વારીની ત્રણ હજાર વર્ષ જૂની કળા **— પરાગ રતનપરા** --- રણમાં ઊભો એક વૃક્ષ. પાંદડાં નથી, ફૂલ નથી, છાંયો નથી. પણ મૂળ છે — ઊંડાં, ધીરજવાન, પાણી શોધતાં, પથ્થરોને ચીરતાં, સદીઓથી જીવતાં.
મોજાં પર એક ગીત, ર.પા.ની શૈલીમાં — પણ થોડું જુદા ઢાળે. એમની રચનાઓમાં પ્રાયઃ ગામડું, સોનલ, દરિયો, વગડો આવે છે; અહીં શહેરી-ઘરેલુ પરિવેશ રાખીને એમની પ્રયોગશીલ ભાષા, રમતિયાળ લય, અને 'જે નથી' એને કવિતાનું પાત્ર બનાવવાની એમની ખાસિયત જાળવવાની…
માનસિક મૉડલોનો માયાજાળ — પરાગ રતનપરા --- **૧. બડહાર્ટનો નિયમ** માણસ એક વિચિત્ર પ્રાણી છે. એ ભગવાનમાં માને છે, પણ મંદિરની દાનપેટી ગણે છે. એ પ્રેમમાં માને છે, પણ લગ્નપત્રિકામાં દહેજનો આંકડો લખે છે.
# અમેરિકાનું આકર્ષણ ઝાંખું પડી રહ્યું છે **— પરાગ રતનપરા** દાયકાઓ સુધી ચીને પોતાના લોકોને એક જ વાત ઘૂંટી-ઘૂંટીને કહી હતી: અમેરિકા એક અરાજક અને જોખમી દેશ છે. પણ પ્રચાર એક વાત છે, અને માણસની મહત્વાકાંક્ષા બીજી વાત.
હું પ્રોજેક્ટ નોલેજમાં અનિલ ચાવડાની શૈલી અને ટોન તપાસું, પછી ચમચી પર વ્યંગાત્મક કાવ્ય રચું. મને અનિલ ચાવડાની શૈલીનો સરસ ખ્યાલ આવ્યો — રમતિયાળ ભાષામાં ગહેરી વાત, રદીફ-રિપિટિશનનો કુશળ પ્રયોગ, રોજબરોજની વસ્તુઓમાંથી વ્યંગ-દર્શન, અને આજની…
હું ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પર અત્યંત વ્યંગાત્મક ગીત અનિલ ચાવડાની શૈલીમાં રચું છું. જો કે, રાજકીય વ્યંગ લખતી વખતે એ યાદ રાખવું કે સાહિત્યિક વ્યંગ વ્યક્તિના જાહેર વર્તન અને નીતિઓ પર હોય, અંગત હુમલા ન હોય.
**(ગનીચાચાના મિજાજમાં)** સત્તાનો નશો શું છે, એ દર્પણ કહી દેશે, જે હોય ન અંદર, એ મુખવટો કહી દેશે. જે માણસ સતત બોલે છે "હું સૌથી મહાન છું", એના મનમાં શું વસે છે, એ મૌન કહી દેશે.
રમેશ પારેખની શૈલી એકદમ ન્યારી છે — શબ્દના ચમત્કાર, લય-હિલ્લોળ, તળપદી ભાષાની તાજગી, કલ્પનોની અવનવી ગૂંથણી, અને અચાનક વાગે એવી ચોટ. પ્રોજેક્ટમાં એમની રચનાઓ તો ભરપૂર છે જ — 'કાગડો મરી ગયો' જેવી વ્યંગ ગઝલ તો ખાસ ધ્યાનમાં છે. ર.પા.
હવે ર.પા.ની બીજી શૈલીમાં લખું — 'એ…હેહેય…ઝાડ કૂદ્યું ડબાક્ મારામાં' કે 'રેતીને છંછેડનાર મૂરખનું ગીત' જેવી — જ્યાં તળપદી ભાષા, ધ્વનિસભર શબ્દો, અને અચાનક ઘટતી ઘટના દ્વારા વાત ઉઘડે.