The Animal Called Man · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૬ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૨ / ૭
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકે આ શબ્દ સિક્કાની જેમ ચલણમાં મૂક્યો નથી. આજના ડિજિટલ યુગમાં અને કરિયરની ચર્ચામાં આ વિચાર આપોઆપ ફૂટી નીકળ્યો છે. મોટા ભાગના લોકો જીવનની યોજના ફક્ત નફા, પગાર કે સલામતીના પાકા સરવૈયા જોઈને બનાવે છે.
હોટેલમાં ઓર્ડર આપો કે સવારના નાસ્તામાં મોસંબીનો તાજો રસ જોઈએ. સામેથી જવાબ મળે: 'સાહેબ, રસોડામાં મોસંબી નથી, બજારમાંથી મંગાવવી પડશે. સમય લાગશે અને બિલ થોડું વધારે આવશે.' આ સાંભળીને ગ્રાહક ભડકે છે કે પરિસ્થિતિ સમજીને રસ્તો કાઢે છે?
બધાં બાળકો એકસરખાં નથી હોતાં. આ કોઈ કવિતા નથી, જૈવિક સત્ય છે. બાળ મનોવિજ્ઞાનમાં બ્રુસ એલિસ અને થોમસ બોયસ નામના સંશોધકોએ એક સીધો વિચાર મૂક્યો. એમણે માણસોને બે શ્રેણીમાં વહેંચ્યા.
આપણે માનીએ છીએ કે વ્યવસ્થા હંમેશાં કડક આયોજનથી જ બને છે. કોઈ ઉપર બેઠેલો શાસક હુકમ કરે, નિયમો ઘડે, ત્યારે જ પદ્ધતિ જળવાય. પણ પ્રકૃતિ અને જીવંત તંત્રો સાવ ઊંધી રીતે કામ કરે છે.
માનસિક રોગોના પિતામહ સિગ્મંડ ફ્રોઈડે ઓગણીસમી સદીના અંતમાં એક સણસણતો વિચાર મૂકેલો. એમણે કહેલું કે મનોવિશ્લેષણનો હેતુ માણસને પરમ આનંદ આપવાનો નથી. તેનો સાચો હેતુ માત્ર એટલો છે કે માણસની હિંસક, અસહ્ય પીડા ઘટીને સામાન્ય ઉદાસીમાં ફેરવાઈ જાય.
કોઈ અનિષ્ટ બનવાની શક્યતા બહુ ઓછી હોય તો પણ જો એનું પરિણામ સંપૂર્ણ વિનાશ હોય, તો એ નાની ટકાવારીની ઉપેક્ષા ન થઈ શકે. ઓક્સફર્ડના ફિલોસોફર ટોબી ઓર્ડે પોતાના પુસ્તક 'ધ પ્રેસિપિસ'માં આ ગણિત માંડ્યું છે.
કોઈ કંપનીની દીવાલ પર કયા આદર્શ વાક્યો ફ્રેમ કરીને લટકાવ્યા છે, તેનાથી સંસ્થા ચાલતી નથી. બોસ રૂમની બહાર જાય ત્યારે કર્મચારીઓ કેવી રીતે વાત કરે છે, ભૂલ થાય ત્યારે કોણ કોના પર દોષ ઢોળે છે અને કામ પૂરું ન થાય ત્યારે શું બહાનું ચાલે છે—તે સાચી…
કોઈ નવી દુકાન શરૂ થાય ત્યારે કાયદા-કાનૂન હોતા નથી. માલિક પોતે ગલ્લા પર બેસે, સામાન ઉતારે અને હિસાબ ચુકવે. ઝડપ જરૂરી હોય છે, એટલે નિયમો બાજુ પર મુકાય છે.
જે જૂનું છે તે જ સાચું છે, એવી હઠીલી માન્યતા માણસને જીવતેજીવ જડ બનાવી દે છે. રૂઢિચુસ્તતાનો ખાડો એટલે સ્થાપિત નિયમોને પવિત્ર માનીને આંખો મીંચીને વળગી રહેવાનું જોખમ. સમય બદલાય છે, સંજોગો બદલાય છે, પણ અમુક મગજ જૂના નિયમો બદલવા તૈયાર નથી થતા.
તમે સવારે ઊઠો છો. શરીર એકદમ તાજગી અનુભવે છે. પણ તમે હાથનું સ્માર્ટવોચ ચેક કરો છો. સ્ક્રીન પર લખેલું આવે છે: સ્લીપ સ્કોર ૫૮. તમારો મૂડ તરત ખરાબ થઈ જાય છે. તમે જાતે જ માની લો છો કે તમે થાકેલા છો.
કોઈ માણસ ધ્રૂજે એટલે એ ગુનેગાર જ હોય એવું માનવું એ બુદ્ધિનું દેવાળું છે. માનસશાસ્ત્રમાં આ ગફલતને ‘ઑથેલો એરર’ કહે છે. જ્યારે કોઈ શંકાશીલ તપાસ કરનાર વ્યક્તિ સામેવાળાના ડર કે ગભરાટને સીધો જૂઠાણાનો પુરાવો માની લે, ત્યારે આ ભૂલ સર્જાય છે.
આપણે અનોખા છીએ, પણ સામેવાળા બધા એક જ બીબામાં ઢળેલા છે. આ માનસિક પક્ષપાતનું નામ છે ‘આઉટ-ગ્રૂપ હોમોજિનિટી’. સમાજશાસ્ત્ર કહે છે કે માણસ પોતાના જૂથના લોકોને અત્યંત વૈવિધ્યસભર માને છે.
કોઈ યોજના સફળ થઈ કે નિષ્ફળ, તે માપવાની આપણી પદ્ધતિ જ બાલિશ છે. આપણે આંકડા ગણીએ છીએ. કેટલા શૌચાલય બન્યા, કેટલા ચેક વહેંચાયા, કેટલા વૃક્ષો રોપાયા. આને અંગ્રેજીમાં આઉટપુટ કહેવાય. કાગળ પર લક્ષ્યાંક પૂરો થાય એટલે સાહેબો તાળીઓ પાડે.
કોઈ અન્યાય કે દુર્ઘટના પહેલી વાર સામે આવે ત્યારે લોહી ઉકળી ઊઠે છે. મુઠ્ઠીઓ ભીંસાય છે. માણસ ન્યાય માગવા નીકળી પડે છે. પણ એ જ કક્ષાનો આઘાત જો દર અઠવાડિયે, દરરોજ ટીવી સ્ક્રીન કે અખબારમાં પીરસાય, તો ધીમે ધીમે ભીતરનો અવાજ બુઠ્ઠો થઈ જાય છે.
એક નાની ભૂલ થાય એટલે માણસ ધ્રૂજી ઊઠે છે. મનમાં તુરંત ગણતરી શરૂ થઈ જાય છે કે સામેવાળા હવે મને સાવ ઠોઠ ગણશે. આ માનસિક વહેમને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ઓવરબ્લોન ઇમ્પ્લિકેશન્સ ઇફેક્ટ' કહે છે.
સિસ્ટમ બગડે ત્યારે માણસને પોતાની બુદ્ધિ પર અચાનક અગાધ પ્રેમ ઊભરાઈ આવે છે. સામે કમ્પ્યુટર હોય, આંકડા હોય કે કોઈ પારદર્શક અલ્ગોરિધમ હોય, માણસ માથું ધુણાવીને કહેશે કે મને આના કરતાં વધુ ખબર પડે છે.
બીજાની ચિંતા પોતાના ખભા પર ઉઠાવી લેવાની આદતને મનોવિજ્ઞાનમાં ઓવરફંક્શનિંગ કહે છે. અમેરિકન મનોચિકિત્સક મરે બોવેને ફેમિલી સિસ્ટમ્સ થિયરીમાં આ શબ્દ આપ્યો હતો.
માણસને જે કામ કરવામાં મફતમાં મજા આવતી હોય, તેના માટે અચાનક પૈસા આપવાનું શરૂ કરો. થોડા દિવસ પછી પૈસા આપવાનું બંધ કરો. માણસ એ કામ સાવ છોડી દેશે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ઓવરજસ્ટિફિકેશન ઈફેક્ટ કહે છે.
કંઈક આવડી જાય પછી પણ એની પાછળ લાગ્યા રહેવું. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'ઓવરલર્નિંગ' કહે છે. મોટા ભાગના લોકો લક્ષ્ય પૂરું થાય એટલે તરત ચોપડી બંધ કરી દે છે. ભૂલ ત્યાં જ થાય છે. પહેલી વાર વિષય સાચો પડવો એ માત્ર શરૂઆત છે.
કોઈ માણસને પગાર આપીને તેની પાછળ લાકડી લઈને ઊભા રહેવું એ સૌથી મોંઘો વેપાર છે. આ સિદ્ધાંતનો પાયો સાદો છે: માણસને સ્પષ્ટ લક્ષ્ય આપો, જરૂરી સાધનો આપો અને પછી રસ્તો ખાલી કરી આપો.
અજાણ્યા માણસ સાથે પહેલી મુલાકાતમાં તમે શું બોલો છો? હવામાન, ટ્રાફિક કે પછી એ જ ઘસાયેલો સવાલ: 'તમે શું કરો છો?' આ છીછરી વાતો આપણને સુરક્ષિત રાખે છે, પણ અંદરથી કોરા રાખે છે.
કોઈ માણસને તમારી દિશામાં વાળવો હોય તો પહેલાં તેની બાજુમાં ઊભા રહેવું પડે. જો તમે સીધા જ સામે આવીને ઊભા રહી જશો, તો ટક્કર થશે. લોકો દલીલથી નથી બદલાતા, સમજણના અહેસાસથી બદલાય છે. મનોવિજ્ઞાન આને પેસિંગ અને લીડિંગ કહે છે.
મોટા નિર્ણયો ટેબલ પર બેસીને લેનારા સાહેબો હંમેશાં એક ભ્રમમાં જીવે છે. એમને લાગે છે કે એમનો માસ્ટરપ્લાન અચૂક છે. સોવિયેત યુનિયનના તેજસ્વી એન્જિનિયર પીટર પાલ્ચિન્સ્કીએ આ ઘમંડ સામે ચેતવણી આપેલી.
અઢારમી સદીમાં જેરેમી બેન્થમે એક અજીબ જેલની કલ્પના કરી હતી. વર્તુળાકાર જેલ, અને વચ્ચે એક ઊંચો ટાવર. ટાવરમાં બેઠેલો ચોકીદાર બધા કેદીઓને જોઈ શકે, પણ કેદીઓ ચોકીદારને ન જોઈ શકે. કેદીને ક્યારેય ખબર ન પડે કે તેના પર કઈ ક્ષણે નજર રખાઈ રહી છે.
હવામાં ફેંકાયેલા શબ્દોની કોઈ કિંમત નથી. તમે ગમે તેટલી ચોખ્ખી દલીલ કરો, સામેવાળાના મગજમાં એ ધુમ્મસ જેવી તરતી રહે છે. પણ જેવી તમે ખિસ્સામાંથી પેન કાઢીને સામે પડેલા કાગળના ટુકડા કે નેપકિન પર એક લીટી દોરો છો, રમત બદલાઈ જાય છે.
એક સન્યાસી નદીકિનારે ઝાડ નીચે બેઠો હતો. એક માણસ દોડતો આવ્યો અને બોલ્યો, 'મને કીમતી પથ્થર આપો!' સન્યાસીએ થેલીમાંથી દુનિયાનો સૌથી મોટો હીરો કાઢીને આપી દીધો. પેલો માણસ સ્તબ્ધ થઈ ગયો. આટલી સહેલાઈથી અબજોની સંપત્તિ મળી ગઈ? એ આખી રાત ઊંઘી ન શક્યો.
શાંતિ ક્યારેય એકતરફી હોતી નથી. જો ચાર પાડોશી સુખચેનથી જીવતા હોય અને પાંચમો હિંસક બની જાય, તો બાકીના ચારેય સામે ફક્ત બે જ રસ્તા બચે છે. કાં તો મરી જવું, અથવા પેલા લડાયક જેવા જ ક્રૂર બની જવું.
પેરાકોઝ્મ એટલે કલ્પનાથી ઊભી કરેલી એક આખી સમાંતર દુનિયા. બાળકો ઘણીવાર મનમાં અદભુત કાલ્પનિક સામ્રાજ્યો રચે છે. પેરાકોઝ્મ પેરાડોક્સ એવો નિયમ છે કે જે કાલ્પનિક વ્યવસ્થા જેટલી વધુ વિગતવાર, નિયમબદ્ધ અને સુગઠિત હોય, માણસ તેટલી જ ઊંડાણપૂર્વક તેને…
જીવન સીધું નથી. મોટા ભાગના લોકો દરેક સવાલનો એક જ સાચો જવાબ શોધવા દોડે છે. 'આ કે તે' વચ્ચે લડાઈ ચાલે છે. નફો વધારવો કે ગુણવત્તા સાચવવી? ઝડપ જોઈએ કે ચોકસાઈ?
કોઈ એક વિષયમાં દાયકાઓ સુધી ખૂંપી રહેવાનો એક ગંભીર ગેરફાયદો છે. અનુભવ જેમ વધે તેમ માણસનાં ચશ્માં સાંકડાં થતાં જાય છે. આ વિચાર વ્યવસાયિક મનોવિજ્ઞાનમાં ‘પેરાડોક્સ ઓફ એક્સપર્ટાઇઝ’ તરીકે ઓળખાય છે.
એક માણસ કરકસર કરે તો તે શાણો ગણાય. આખો દેશ એકસાથે કરકસર કરવા માંડે તો અર્થતંત્રનું દેવાળું ફૂંકાય. આ સાદો નિયમ છે, પણ સમજવો અઘરો છે. વ્યક્તિગત સ્તરે જે સદગુણ છે, તે સામૂહિક સ્તરે દુર્ગુણ બની જાય છે.
બદલાવ લાવવાની સૌથી મોટી ભૂલ એ છે કે માણસ પોતે જે નથી તે બનવાનો સીધો પ્રયત્ન કરવા લાગે છે. મનોવિજ્ઞાની આર્નોલ્ડ બેઇઝરે ૧૯૭૦માં આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો.
કોઈ મોટું લક્ષ્ય સિદ્ધ કરવા માટે જૂની રીત એક જ પાટા પર ચાલવાની છે. પહેલા પગલું 'અ' પૂરું કરો, પછી 'બ' શરૂ કરો અને છેલ્લે 'ક' પર પહોંચો. પણ જ્યારે સમય ઓછો હોય અને પરિણામ અતિ મહત્વનું હોય, ત્યારે આ ક્રમિક પદ્ધતિ આત્મઘાતી સાબિત થાય છે.
બે નાનાં બાળકો રેતીના ઢગલા પાસે બેઠા હોય. બંને પોતપોતાના રમકડાથી રમે. એકબીજા સામે જોશે, પણ સાથે મળીને કિલ્લો નહીં બનાવે. કોઈ વાતચીત નહીં, કોઈ લેવડદેવડ નહીં. આ સ્થિતિને બાળ મનોવિજ્ઞાનમાં પેરલેલ પ્લે કહે છે.
માનવ સંસ્કૃતિ કોઈ આકાશમાંથી ટપકેલી પવિત્ર ચીજ નથી. એ રોગ અને જીવાણુઓ સામે લડવાની જૈવિક વ્યવસ્થામાંથી જન્મી છે. ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાનના સંશોધકો રેન્ડી થોર્નહિલ અને કોરી ફિન્ચરે આ સિદ્ધાંત આપ્યો.
તમે કોઈ વ્યક્તિને રોજ સ્ક્રીન પર જુઓ છો. તેનો અવાજ સાંભળો છો. તેના અંગત જીવનની વાતો જાણો છો. પરિણામે તમને લાગે છે કે એ તમારો પાક્કો ભાઈબંધ છે. પણ કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે એ માણસ તમારા અસ્તિત્વથી સાવ અજાણ છે.
વાદળામાં હાથી દેખાય છે? ચાના કપના તળિયે કોઈ ચહેરો હસતો લાગે છે? આ આપણી આંખનો દોષ નથી, મગજનો સ્વભાવ છે. અસ્પષ્ટ, અસ્તવ્યસ્ત આકારોમાં પરિચિત ચહેરો કે આકૃતિ શોધી કાઢવાની મનની આ મનોવૈજ્ઞાનિક વૃત્તિને 'પેરીડોલિયા' કહે છે.
કોઈ પણ સંતાનને ઉછેરવું એ જગતનું સૌથી મોટું સુખ છે અને સૌથી કપરું કામ પણ છે. આ લાગણીને વાલીપણાનો વિરોધાભાસ કહે છે. બહારથી બધું બહુ રોમેન્ટિક લાગે, પણ વાસ્તવિકતામાં દયા અને થાક એક જ પ્યાલામાં પીવા પડે છે.
જીવનમાં કશું જ મફત નથી હોતું. આ કોઈ કવિતા નથી, અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી નિર્દય નિયમ છે. જ્યારે તમે કોઈ પણ નિર્ણય લો છો ત્યારે એક સાથે અનેક ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા માગો છો. સસ્તું પણ જોઈએ, શ્રેષ્ઠ પણ જોઈએ અને તાત્કાલિક પણ જોઈએ.
કોઈ માણસ કે પ્રોડક્ટ માત્ર એટલા માટે ચર્ચામાં હોય કે બધા તેની જ વાત કરી રહ્યા છે. તેમાં અંદર કોઈ નક્કર દમ ન હોય, કોઈ અસાધારણ આવડત ન હોય, છતાં આખી દુનિયા તેના તરફ તાકીને ઊભી હોય. આને પેરિસ હિલ્ટન ઇફેક્ટ કહે છે.
જ્યારે આખી દુનિયા એક જ માણસની જીભ પ્રમાણે સ્વાદ બદલવા માંડે, ત્યારે તેને પાર્કરાઇઝેશન કહેવાય. રોબર્ટ પાર્કર નામના એક અમેરિકન વિવેચકે ૧૦૦ પોઈન્ટનું રેટિંગ આપવાનું શરૂ કર્યું.
તમે રસ્તા પર ગાડી ચલાવી રહ્યા છો અને તમારે કોઈ ચોક્કસ દુકાને પહોંચવું છે. રસ્તાની બાજુમાં ખાલી જગ્યાઓ દેખાય છે, પણ દુકાન હજુ થોડી દૂર છે.
નિયમો તોડવા બદલ લાગતો દંડ જ્યારે ગુનાની સજા મટીને સુવિધાનું ભાડું બની જાય, ત્યારે નીતિમત્તાનો છેદ ઊડી જાય છે. આ વિચારનો મૂળ અર્થ આટલો જ છે. ગાડી નો-પાર્કિંગમાં મૂકો ત્યારે ટ્રાફિક પોલીસ મેમો ફાડે છે. એ મેમો કાયદાની નજરે શરમજનક ભૂલનો દંડ છે.
ભાગીદારી એટલે માત્ર નફાની વહેંચણી નહીં, પણ જોખમની સમાન વહેંચણી. કાયદા અને ટેક્સના ક્ષેત્રમાં આ નિયમ સ્પષ્ટ છે. જો બે કે તેથી વધુ માણસો સાથે મળીને કોઈ સાહસ શરૂ કરે, તો જવાબદારી કાગળ પર નક્કી કરવી પડે.
તમે જાહેરાત બનાવીને અખબારમાં છાપો કે ઇન્ટરનેટ પર મૂકો ત્યારે તમે માધ્યમને પૈસા આપો છો. પણ જ્યારે તમારો ગ્રાહક પોતે જ એ જાહેરાત ઉપાડીને બીજા ચાર માણસોને આપે, ત્યારે એને પાસ-અલોંગ જાહેરાત કહેવાય. આ પ્રચાર ખરીદવો પડતો નથી, કમાવવો પડે છે.
ભાષા માત્ર વિચાર વ્યક્ત કરવાનું સાધન નથી, જવાબદારીમાંથી છટકવાનું હથિયાર પણ છે. કોઈ મોટો છબરડો થાય ત્યારે માણસ બે રીતે બોલી શકે. એક: 'મારાથી ભૂલ થઈ ગઈ.' બીજું: 'ભૂલો થઈ ગઈ છે.' પહેલા વાક્યમાં ગુનેગાર સામે ઊભો છે.
જ્ઞાન બે પ્રકારનું માનવામાં આવતું: એક માત્ર કુતૂહલ ખાતર મેળવેલું મૂળભૂત વિજ્ઞાન, અને બીજું રોજિંદા કામમાં આવે તેવું વહેવારુ જ્ઞાન. એક તરફ નીલ્સ બોહર જેવા વૈજ્ઞાનિકો હતા જેમને અણુના રહસ્યો ખોળવા સિવાય કોઈ લૌકિક રસ નહોતો.
તમારી દાનત ગમે તેટલી સારી હોય, પણ તમે જે રસ્તે ચાલો છો તે જ નક્કી કરશે કે તમે ક્યાં પહોંચશો. આ વિચાર સાદો છે પણ ક્રૂર છે. માણસ પોતાની દિશા પસંદ કરે છે, પછી ગંતવ્ય આપોઆપ આવી જાય છે.
માણસ સમજાવટથી ક્યારેય બદલાતો નથી. સલાહ મફત મળે છે એટલે એ કાનમાંથી સરકી જાય છે. ડહાપણ ચોપડીઓ વાંચીને લોહીમાં ભળતું નથી, એ ચામડી છોલાય ત્યારે જ અંદર ઊતરે છે. પ્રાચીન ગ્રીક ભાષામાં આ માટે સીધો નિયમ હતોઃ ‘પાથેમાતા માથેમાતા’.
જાહેર ઓળખ એક નશો છે. શરૂઆતમાં માણસ કામ કરે છે જેથી લોકો એને ઓળખે. પછી એ એવી સ્થિતિમાં પહોંચે છે જ્યાં ઓળખ ટકાવી રાખવા માટે એણે જાત વેચવી પડે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારીનું નામ છે પ્રસિદ્ધિનો રોગચાળો.