Illusion and the Brain · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૭ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૩ / ૭
મગજ કોઈ કસરતશાળાનું સ્નાયુ નથી કે એક કઠિન કસરત કરવાથી આખું શરીર મજબૂત થઈ જાય. ઓગણીસમી સદીમાં શિક્ષણજગતમાં એક ભ્રમ ઘર કરી ગયો હતો. તેને 'ફોર્મલ ડિસપ્લિન થિયરી' કહે છે.
આ એક આક્રમક રક્ષણાત્મક વલણ છે. કિલ્લાની દીવાલો ચણીને અંદર બેસી જવાની વૃત્તિ. બહારની દુનિયા અશાંત છે, ખતરનાક છે અને લૂંટી લેવા તૈયાર બેઠી છે એવી અગાઉથી બાંધેલી માન્યતા.
મગજ ઘણીવાર જ્યોતિષી બનવાનો ઢોંગ કરે છે. ભવિષ્ય હજુ જન્મ્યું નથી, છતાં મન એવું માની લે છે કે આવતીકાલ ખરાબ જ હોવાની છે. આ કોઈ તાર્કિક અનુમાન નથી, સીધો ચુકાદો છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચારદોષને ભવિષ્યવેત્તાની ભૂલ કહે છે.
દુનિયામાં મોટા ભાગની સંપત્તિ તાળું મારીને સચવાય છે. જમીન હોય કે ફેક્ટરી, માલિકી હક વગર કોઈને પ્રવેશ મળતો નથી. પણ ટેકનોલોજીની દુનિયામાં એક અનોખો પ્રયોગ થયો, જેને 'ફોસ' (ફોસ) કહે છે. આનો સીધો અર્થ થાય: ફ્રી એન્ડ ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર.
કોઈપણ નવું સાહસ શરૂ કરતી વખતે માણસ ઉત્સાહમાં અંધ થઈ જાય છે. આપણી પાસે કલ્પના હોય છે, પણ એ કલ્પના સાચી છે કે માત્ર વહેમ, તેની ખબર હોતી નથી. મૂળભૂત પૂર્વધારણા એટલે આખા ધંધાનો પાયો બાંધતું એક સ્પષ્ટ, ધારદાર વાક્ય.
અંગ્રેજી અક્ષર 'સી' પરથી ચાર સ્તંભો ગોઠવવાની ટેવ નવી નથી. હીરાના વેપારમાં વજન અને રંગ પારખવા માટે દાયકાઓથી આ શબ્દ વપરાય છે. પણ આધુનિક જમાનામાં વિચારકોએ આ મોડેલ બે જગ્યાએ ધારદાર રીતે મૂક્યું: એક શિક્ષણમાં અને બીજું બજારમાં.
આપણે માનીએ છીએ કે દુનિયા માત્ર રૂપિયાથી ચાલે છે. આ આપણી સૌથી મોટી નાદાની છે. માણસ જ્યારે કોઈ પણ વ્યવહાર કરે છે, ત્યારે માત્ર પાકીટમાંથી નોટો નથી કાઢતો. આધુનિક બિઝનેસ ચિંતનમાં સ્ટીવ સુસી અને કેટિ રિપ જેવા લેખકોએ ‘ચાર ચલણ’નો વિચાર મૂક્યો.
કોઈ પણ વિષય પર પોતાનો મત બાંધી લેવો એ દુનિયાનું સૌથી સસ્તું કામ છે. સોશિયલ મીડિયા પર બે મિનિટ સ્ક્રોલ કર્યા પછી માણસ અર્થશાસ્ત્રથી લઈને વિદેશનીતિ સુધીના નિષ્ણાત બની જાય છે. પણ સાચો અભિપ્રાય મફતમાં નથી આવતો, એ કમાવવો પડે છે.
અંગ્રેજીમાં એક જૂનો રૂઢિપ્રયોગ છે: ફોરસક્વેર પર્સન. આ કોઈ પુસ્તકમાંથી નીકળેલો ભારેખમ શબ્દ નથી. આ શબ્દ એવા માણસ માટે વપરાય છે જે ચારેય ખૂણેથી મજબૂત, પ્રામાણિક અને અડગ હોય. ગમે તેવો પવન ફૂંકાય, એ પોતાની જગ્યા પરથી હલતો નથી.
યુદ્ધના મેદાનમાં જ્યારે ગોળીઓ માથા પરથી પસાર થતી હોય, ત્યારે સૈનિકો જે નાનો ખાડો ખોદીને છુપાય છે તેને મિલિટરીની ભાષામાં 'ફોક્સહોલ' કહેવાય. આ ખાડામાં સાથે બેઠેલા બે માણસો વચ્ચે જાતિ, ધર્મ, વર્ગ કે જૂની અદાવતો ક્ષણવારમાં ઓગળી જાય છે.
પ્રકૃતિમાં એક ગજબની નકલખોરી છે. પાંદડાની ઝીણી નસો જુઓ, ઝાડની ડાળીઓ જુઓ કે આકાશમાંથી દેખાતો નદીનો પટ જુઓ. બધાનો આકાર એકસરખો છે. નાનો અંશ એ જ સમગ્રનું પ્રતિબિંબ હોય છે. ગણિતમાં આને ફ્રેક્ટલ કહેવાય.
આપણે માનીએ છીએ કે આપણે જેને પસંદ કરીએ છીએ, તેની મદદ કરીએ છીએ. મનોવિજ્ઞાન આ ગણિત ઊંધું પાડે છે. સત્ય એ છે કે તમે જે માણસનું ભલું કરો છો, તેને તમે વધારે પસંદ કરવા લાગો છો.
સિસ્ટમ જેટલી કડક, મુશ્કેલી એટલી મોટી. આધુનિક બેન્કિંગ અને સાયબર સુરક્ષામાં આ એક અજીબ કોયડો છે. ચોરી રોકવા માટે તમે સુરક્ષાની દીવાલ એટલી ઊંચી કરી દો છો કે પ્રમાણિક માણસ અંદર આવી જ ન શકે.
દુનિયામાં કોઈ પણ ચીજ સાચે જ મફત હોતી નથી. જ્યારે હાથમાં વગર મહેનતે કે સાવ સસ્તા વ્યાજે નાણાં આવી જાય, ત્યારે માણસ પોતાની બુદ્ધિ ગીરો મૂકી દે છે. આ શબ્દ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી આવ્યો નથી.
કોઈ પણ સમાજ જ્યારે દરેકને ગમે તે બોલવાની સંપૂર્ણ છૂટ આપે છે, ત્યારે સૌથી પહેલું જોખમ એ જ આઝાદી પર તોળાય છે. આ વાણી સ્વાતંત્ર્યનો વિરોધાભાસ છે.
કોઈને સીધેસીધી પૂર્ણ આઝાદી આપી દો તો અરાજકતા ફેલાય. સાવ કેદ કરી રાખો તો માણસ બળવો કરે. વ્યવસ્થાપન અને સંબંધોની દુનિયામાં વપરાતી આ એક સાદી સમજ છે. ગળણી એટલે કે ફનલ ઉપરથી પહોળી હોય અને નીચે જતાં સાંકડી થાય.
વ્યસન કે કોઈ પણ બંધન એ લાચારી નથી, વ્યક્તિગત પસંદગી છે. મેડિકલ સાયન્સ કહે છે કે તમે બીમાર છો, લાચાર છો અને કોઈ અદ્રશ્ય શક્તિના ગુલામ છો. ફ્રીડમ મોડેલ આ આખી દલીલને કચરાપેટીમાં ફેંકી દે છે. આ વિચાર માર્ક શીરેન અને તેમના સાથીઓએ આપ્યો હતો.
તમારી ચાલ કેટલી સફળ થશે, તેનો આધાર માત્ર તમારી આવડત પર નથી. આજુબાજુ કેટલા લોકો એ જ ચાલ ચાલી રહ્યા છે, તેના પર છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આને ફ્રીક્વન્સી-ડિપેન્ડન્ટ સિલેક્શન કહે છે.
કેલેન્ડર બદલાય એટલે માણસ બદલાઈ જતો નથી. છતાં ૧ જાન્યુઆરીએ જિમમાં ભીડ કેમ વધી જાય છે? મગજ સમયને સતત ચાલતી નદીની જેમ જોતું નથી. એ જીવનને પ્રકરણોમાં વહેંચે છે.
સિગ્મંડ ફ્રોઇડે સદી પહેલાં એક કડવી વાત કહી હતી. સંસ્કૃતિ મનુષ્યની મૂળભૂત વાસનાઓ અને આક્રમકતાને દબાવીને ઊભી કરાયેલી વ્યવસ્થા છે. કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાં આ શબ્દ એક સ્વતંત્ર નિયમ તરીકે કદાચ નોંધાયો નથી, પણ વિચાર ચોખ્ખો છે.
વાર્તા ક્યારેય સપાટ રસ્તા જેવી નથી હોતી. એ પર્વત જેવી હોય છે. ઓગણીસમી સદીના જર્મન નાટ્યકાર ગુસ્તાવ ફ્રાયટાગે ૧૮૬૩માં નાટકની રચના સમજાવવા એક પાંચ પગથિયાંનો ત્રિકોણ દોર્યો. આજે આખી દુનિયા તેને 'ફ્રાયટાગ્સ પિરામિડ' કહે છે.
દુનિયા આપણને બધું જ સરળ કરી આપવા પાછળ પડી છે. એક ક્લિક કરો અને સામાન ઘરના દરવાજે. સ્ક્રીન પર આંગળી સરકાવો અને લાખો રૂપિયા ટ્રાન્સફર. આને ટેકનોલોજીની ભાષામાં સીમલેસનેસ કહે છે. કોઈ અડચણ નહીં, કોઈ વિલંબ નહીં.
એક જ છત નીચે રહેવાથી લોકો વચ્ચે આપોઆપ ભાઈબંધી બંધાઈ જતી નથી. ગરીબ અને અમીર એક જ કચેરીમાં કામ કરે, એક જ લિફ્ટ વાપરે કે એક જ જિમમાં પરસેવો પાડે, છતાં બંને વચ્ચે મિત્રતા ભાગ્યે જ થાય છે. આ વલણને સમાજશાસ્ત્રમાં 'ફ્રેન્ડિંગ બાયસ' કહે છે.
રાક્ષસ હંમેશાં ડરામણો નથી હોતો. ક્યારેક તે ખૂબ મૃદુભાષી હોય છે, હસતો ચહેરો લઈને ફરે છે અને તમારી સુવિધા સાચવવાનો દાવો કરે છે. મનોવિજ્ઞાન કે બિઝનેસ સાહિત્યમાં આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક શબ્દ નથી.
કોઈ અજાણ્યો માણસ અચાનક તમારો પાકો ભાઈબંધ નથી બની જતો. એની પાછળ કોઈ જાદુ નથી, એક સીધું ગણિત છે. એફબીઆઈના ભૂતપૂર્વ એજન્ટ જેક શેફરે પોતાની જાસૂસી અને પૂછપરછના અનુભવો પરથી આ વિચાર આપ્યો હતો.
તમારા મિત્રો પાસે હંમેશાં તમારા કરતાં વધારે મિત્રો હોય છે. આ વાક્ય પહેલી નજરે અપમાનજનક લાગે, પણ ગણિતનો અતૂટ નિયમ છે. આપણે માનીએ છીએ કે આપણું વર્તુળ બરાબર છે. વાસ્તવિકતા જુદી છે.
કોઈપણ અજાણી પરિસ્થિતિ સામે આવતાં જ માણસના મગજમાં પહેલો ઘંટ ભયનો વાગે છે. નવી જવાબદારી, નવો રસ્તો કે કોઈ અણધાર્યો વિરોધ. મોટાભાગના લોકો આ ભય સામે થંભી જાય છે. આ વિચારને 'ફ્રાઈટ ચેલેન્જ' કે ભયની કસોટી કહી શકાય.
નવા વર્ષની પહેલી તારીખે માણસ દેવદૂત બનવાના સોગંદ ખાય છે. ડાયરીના નવા પાના પર જીમ, ડાયેટ અને વહેલા ઊઠવાની યોજનાઓ અક્ષરશઃ છપાઈ જાય છે. પણ આ ઉત્સાહ દેડકાના કૂદકા જેવો હોય છે. ઊંચો કૂદકો, પણ ક્ષણિક. જમીન પર પટકાવું અનિવાર્ય છે.
બદલાવ માત્ર ઈચ્છાથી નથી આવતો, દિશાથી આવે છે. મોટા ભાગની યોજનાઓ એટલા માટે નિષ્ફળ જાય છે કારણ કે લોકોને ખબર નથી હોતી કે તેઓ ક્યાં ઊભા છે અને ક્યાં જવાનું છે. 'ફ્રોમ-ટુ પૃથક્કરણ' એટલે વર્તમાન વાસ્તવિકતા અને ભવિષ્યના લક્ષ્ય વચ્ચેનો ચોખ્ખો નકશો.
ઈનામ મળવાની પૂરી અપેક્ષા હોય અને છેલ્લી ઘડીએ હાથ ખાલી રહે, ત્યારે જીવ બળીને ખાખ થઈ જાય છે. પણ આ બળતરા માત્ર આંસુ નથી લાવતી, તે અંદર એક આક્રમક ઉર્જા ભરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને હતાશાની ઉર્જા કહેવાય છે.
બાળકને સીધા ગણિતના સૂત્રો ગોખાવશો તો એ ડરી જશે. પણ એના હાથમાં લાકડાના રંગીન ચોસલા, દડા કે દોરી પકડાવો તો એ આપમેળે ભૂમિતિ અને સંતુલન શીખી જાય છે. જર્મન કેળવણીકાર ફ્રેડરિક ફ્રોબેલે ૧૮૩૦ના દાયકામાં આ ક્રાંતિ કરી હતી.
વેચવું સહેલું છે, ગ્રાહકના હાથમાં ચીજ પહોંચાડવી અઘરી છે. મોટા ભાગના ધંધા વેચાણના વાયદા પર ઊભા થાય છે અને ડિલિવરીના ખાડામાં પડીને મરી જાય છે.
કોઈ માણસ ગમે તેટલો હોશિયાર હોય, જો તેની સાથે દસ મિનિટ બેસવું અસહ્ય બની જતું હોય તો દુનિયા ધીમે ધીમે તેનાથી દૂર ખસી જાય છે. આ બહુ કડવું સત્ય છે. બાળકોના ઉછેર સાથે જોડાયેલી 'લવ એન્ડ લોજિક' નામની પદ્ધતિમાંથી આ વિચાર આવ્યો છે.
તમારા હાથમાં હથોડી હોય ત્યારે મગજ ફક્ત ખીલી શોધે છે. કાગળ ઉડી રહ્યો હોય તો એ હથોડીને પેપરવેઇટ તરીકે વાપરવાનો વિચાર સહેલાઈથી આવતો નથી. માણસ કોઈ પણ સાધનને તેના પર ચોંટેલા જૂના લેબલ સિવાય જોઈ શકતો નથી. આ માનસિક અવરોધ એટલે કાર્યાત્મક જડતા.
માણસ પોતાની જાત સાથે જૂઠું બોલે છે. આ કોઈ નવો ખુલાસો નથી. પણ દરેક જૂઠ નુકસાનકારક નથી હોતું. ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનમાં એક વિચિત્ર વિચાર છે: માણસ ક્યારેક ટકી રહેવા માટે જાણીજોઈને સત્યથી મોં ફેરવી લે છે.
બેંકમાં જમા થયેલી રકમ સંકટ સમયે કામ આવે છે. મગજમાં જમા થયેલા અનુભવોનું પણ બરાબર આવું જ છે. અંગ્રેજીમાં આને 'ફંડ ઓફ એક્સપિરિયન્સ' કહે છે. આ કોઈ ભારેખમ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી, પણ રોજિંદી જિંદગીની નક્કર વાસ્તવિકતા છે.
કોઈપણ મોટો સમૂહ માત્ર પગાર કે શિસ્તના ડંડાથી લાંબો સમય ટકી શકતો નથી. ભીડને એક તાંતણે બાંધવા માટે એક આંતરિક ધરી જોઈએ.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે સિદ્ધાંતમાં આ સંજ્ઞા સત્તાવાર રીતે નોંધાયેલી નથી. સમકાલીન ચર્ચાઓ અને ઇન્ટરનેટની બોલચાલમાં આ શબ્દ એક એવા અણિયાળા, કઢંગા સવાલ માટે વપરાય છે જે પૂછાય ત્યારે આખી સભામાં સોપો પડી જાય.
જાણવું એ જીતવું નથી. મોટા ભાગના શિક્ષિત લોકો માને છે કે જો તેમને કોઈ ભૂલ કે પૂર્વગ્રહ વિશે ખબર પડી જાય, તો તેઓ આપોઆપ તેનાથી બચી જશે. આ ઘમંડ છે. મગજ માત્ર માહિતી જાણી લેવાથી પોતાના જૂના રસ્તા બદલતું નથી.
તમે જે પરિણામ ભોગવો છો, તે તમારા વર્તનનું ફળ છે. અને તમારું વર્તન તમારી મૂળભૂત માન્યતામાંથી જન્મે છે. આ સીધી વાતને અમેરિકન લેખક હાયરમ સ્મિથે ગેલેલિયો રિયાલિટી મોડેલ તરીકે ઓળખાવી.
સિક્કો ઉછાળો. પાંચ વાર સતત છાપ આવે એટલે છઠ્ઠી વાર કાંટો જ આવશે તેવી આપણને અંદરથી ખાતરી થઈ જાય છે. મગજ બૂમો પાડે છે કે હવે તો વારો બદલાવો જ જોઈએ. આ વહેમને ગણિતની ભાષામાં 'ગેમ્બલર્સ ફેલેસી' કહે છે. સત્ય એ છે કે સિક્કાને કોઈ યાદશક્તિ હોતી નથી.
જ્યારે માણસ બધું ગુમાવી ચૂક્યો હોય, ત્યારે તે શાંતિથી હાર સ્વીકારતો નથી. તે આખરી પાસા ફેંકે છે. ભલે સર્વનાશ થઈ જાય, પણ કદાચ કોઈ ચમત્કાર થઈ જાય તો ખુરશી કે ઈજ્જત બચી જાય. આ માનસિકતાને 'ગેમ્બલિંગ ફોર રિઝરેક્શન' કહે છે.
કોઈપણ રમતમાં દરેક વળાંક પર તમારી સામે કેટલા વિકલ્પો ખુલ્લા છે? ચેસના એક દાવ પછી સરેરાશ ૩૫ સંભવિત ચાલો ફૂટે છે. ગો નામની ચીની રમતમાં આ આંકડો ૨૫૦ સુધી પહોંચે છે. આ આંકડાને ગેમ થિયરી અને કમ્પ્યુટર સાયન્સમાં બ્રાન્ચિંગ ફેક્ટર કહે છે.
ગાંધીજીના સત્ય અને અહિંસાના વિચારો પુસ્તકોમાં પૂજવા માટે સારા લાગે છે, પણ રોજિંદા જીવનમાં એ ઉતારવા લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ છે. 'ગાંધી એક્સપેરિમેન્ટ' એ કોઈ આધ્યાત્મિક પ્રવચન નથી, પણ એક વ્યવહારુ પદ્ધતિ છે.
કોઈ પણ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે અંદરથી અસમંજસ ઊભી થાય ત્યારે શું કરવું? મહાત્મા ગાંધીએ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭માં પોતાના જીવનના છેલ્લા દિવસોમાં એક સાદી પણ કઠોર કસોટી આપી હતી.
કોઈ અંડરગ્રાઉન્ડ સંગીતકાર વર્ષો સુધી એક નાનકડા ગેરેજમાં ગિટાર વગાડતો રહે. ત્યાં સુધી તેના જૂના સાથીઓ તેને સાચો કલાકાર માને છે.
કોઈ પણ બગીચો આપોઆપ સુંદર નથી રહેતો. તમે ઉત્તમ ગુલાબ વાવો અને પછી છ મહિના હાથ વાળીને બેસી રહો, તો ત્યાં ગુલાબ નહીં પણ બાવળ અને નીંદણ ઊગી નીકળશે. સુંદરતા અને વ્યવસ્થા કુદરતી નથી હોતી; એ સતત જહેમતનું પરિણામ હોય છે.
જીવનમાં જ્યારે બે રસ્તા સામે આવે ત્યારે માણસ હંમેશા સૌથી સુરક્ષિત વિકલ્પ શોધવા દોડે છે. ક્યાં ઓછું જોખમ છે? ક્યાં ઝડપી વળતર છે? આ સામાન્ય ગણતરી છે.
કોઈ માણસ ધીમે રહીને તમારી યાદશક્તિ, તમારી સમજ અને તમારી સાચી વાસ્તવિકતા પર જ તમને શંકા કરતો કરી દે, તેને ગેસલાઇટિંગ કહેવાય. આ સામાન્ય જૂઠ નથી. આ માનસિક નિયંત્રણની એક ચાલાક રમત છે.
કોઈપણ વ્યવસ્થામાં સાચી સત્તા એની પાસે નથી હોતી જે ટોચ પર બેઠો છે. સાચી તાકાત એના હાથમાં હોય છે જે નક્કી કરે છે કે ટોચ સુધી કોણ પહોંચશે. આ માણસ દરવાન છે. સમાજશાસ્ત્રી કુર્ત લેવિને ૧૯૪૩માં આ વિચાર આપ્યો હતો.